Mahabharata 3.268.32-40

Devanāgarī

ततस् तु राजवचनाद् राक्षसाः कामरूपिणः ॥
निर्ययुर् विकृताकाराः सहस्रशतसंघशः ॥
शस्त्रवर्षाणि वर्षन्तो द्रावयन्तो वनौकसः ॥
प्राकारं शोधयन्तस् ते परं विक्रमम् आस्थिताः ॥
स माषराशिसदृशैर् बभूव क्षणदाचरैः ॥
कृतो निर्वानरो भूयः प्राकारो भीमदर्शनैः ॥
पेतुः शूलविभिन्नाङ्गा बहवो वानरर्षभाः ॥
स्तम्भतोरणभग्नाश् च पेतुस् तत्र निशाचराः ॥
केशाकेश्य् अभवद् युद्धं रक्षसां वानरैः सह ॥
नखैर् दन्तैश् च वीराणां खादतां वै परस्परम् ॥
निष्टनन्तो ह्य् उभयतस् तत्र वानरराक्षसाः ॥
हता निपतिता भूमौ न मुञ्चन्ति परस्परम् ॥
रामस् तु शरजालानि ववर्ष जलदो यथा ॥
तानि लङ्कां समासाद्य जघ्नुस् तान् रजनीचरान् ॥
सौमित्रिर् अपि नाराचैर् दृढधन्वा जितक्लमः ॥
आदिश्यादिश्य दुर्गस्थान् पातयाम् आस राक्षसान् ॥
ततः प्रत्यवहारो ऽभूत् सैन्यानां राघवाज्ञया ॥
कृते विमर्दे लङ्कायां लब्धलक्षो जयोत्तरः ॥

Transliteration (IAST)

tatas tu rājavacanād rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ ||
niryayur vikṛtākārāḥ sahasraśatasaṃghaśaḥ ||
śastravarṣāṇi varṣanto drāvayanto vanaukasaḥ ||
prākāraṃ śodhayantas te paraṃ vikramam āsthitāḥ ||
sa māṣarāśisadṛśair babhūva kṣaṇadācaraiḥ ||
kṛto nirvānaro bhūyaḥ prākāro bhīmadarśanaiḥ ||
petuḥ śūlavibhinnāṅgā bahavo vānararṣabhāḥ ||
stambhatoraṇabhagnāś ca petus tatra niśācarāḥ ||
keśākeśy abhavad yuddhaṃ rakṣasāṃ vānaraiḥ saha ||
nakhair dantaiś ca vīrāṇāṃ khādatāṃ vai parasparam ||
niṣṭananto hy ubhayatas tatra vānararākṣasāḥ ||
hatā nipatitā bhūmau na muñcanti parasparam ||
rāmas tu śarajālāni vavarṣa jalado yathā ||
tāni laṅkāṃ samāsādya jaghnus tān rajanīcarān ||
saumitrir api nārācair dṛḍhadhanvā jitaklamaḥ ||
ādiśyādiśya durgasthān pātayām āsa rākṣasān ||
tataḥ pratyavahāro 'bhūt sainyānāṃ rāghavājñayā ||
kṛte vimarde laṅkāyāṃ labdhalakṣo jayottaraḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ततस् तु राजवचनाद् राक्षसाः कामरूपिणः ॥ निर्ययुर् विकृताकाराः सहस्रशतसंघशः ॥ शस्त्रवर्षाणि वर्षन्तो द्रावयन्तो वनौकसः ॥ प्राकारं शोधयन्तस् ते परं विक्रमम् आस्थिताः ॥ स माषराशिसदृशैर् बभूव क्षणदाचरैः ॥ कृतो निर्वानरो भूयः प्राकारो भीमदर्शनैः ॥ पेतुः शूलविभिन्नाङ्गा बहवो वानरर्षभाः ॥ स्तम्भतोरणभग्नाश् च पेतुस् तत्र निशाचराः ॥ केशाकेश्य् अभवद् युद्धं रक्षसां वानरैः सह ॥ नखैर् दन्तैश् च वीराणां खादतां वै परस्परम् ॥ निष्टनन्तो ह्य् उभयतस् तत्र वानरराक्षसाः ॥ हता निपतिता भूमौ न मुञ्चन्ति परस्परम् ॥ रामस् तु शरजालानि ववर्ष जलदो यथा ॥ तानि लङ्कां समासाद्य जघ्नुस् तान् रजनीचरान् ॥ सौमित्रिर् अपि नाराचैर् दृढधन्वा जितक्लमः ॥ आदिश्यादिश्य दुर्गस्थान् पातयाम् आस राक्षसान् ॥ ततः प्रत्यवहारो ऽभूत् सैन्यानां राघवाज्ञया ॥ कृते विमर्दे लङ्कायां लब्धलक्षो जयोत्तरः ॥tatas tu rājavacanād rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ || niryayur vikṛtākārāḥ sahasraśatasaṃghaśaḥ || śastravarṣāṇi varṣanto drāvayanto vanaukasaḥ || prākāraṃ śodhayantas te paraṃ vikramam āsthitāḥ || sa māṣarāśisadṛśair babhūva kṣaṇadācaraiḥ || kṛto nirvānaro bhūyaḥ prākāro bhīmadarśanaiḥ || petuḥ śūlavibhinnāṅgā bahavo vānararṣabhāḥ || stambhatoraṇabhagnāś ca petus tatra niśācarāḥ || keśākeśy abhavad yuddhaṃ rakṣasāṃ vānaraiḥ saha || nakhair dantaiś ca vīrāṇāṃ khādatāṃ vai parasparam || niṣṭananto hy ubhayatas tatra vānararākṣasāḥ || hatā nipatitā bhūmau na muñcanti parasparam || rāmas tu śarajālāni vavarṣa jalado yathā || tāni laṅkāṃ samāsādya jaghnus tān rajanīcarān || saumitrir api nārācair dṛḍhadhanvā jitaklamaḥ || ādiśyādiśya durgasthān pātayām āsa rākṣasān || tataḥ pratyavahāro 'bhūt sainyānāṃ rāghavājñayā || kṛte vimarde laṅkāyāṃ labdhalakṣo jayottaraḥ ||По приказу царя ракшасы, способные менять форму, выходят тысячами и сотнями тысяч, проливают оружейный дождь, отгоняют лесных жителей и снова очищают стену; многие ванары падают, пронзенные копьями, а ракшасы падают под сломанными колоннами и воротами; начинается рукопашная, где герои грызут друг друга ногтями и зубами; убитые ванары и ракшасы, стеная, падают на землю и не отпускают друг друга; Рама проливает сети стрел как облако, поражая ракшасов в Ланке; Лакшмана крепким луком и нарачами выбирает и сбивает ракшасов на крепостях; после сокрушения Ланки и обретения целей Рама приказывает отвод войск.

Translation

По приказу царя ракшасы, способные менять форму, вышли тысячами и сотнями тысяч. Они проливали оружейный дождь, отгоняли лесных жителей и снова очищали стену. Многие лучшие ванары падали, пронзенные копьями; ракшасы падали под сломанными колоннами и воротами. Началась рукопашная: герои хватали друг друга за волосы, грызли ногтями и зубами. Убитые ванары и ракшасы, стеная, падали на землю и не отпускали друг друга. Рама проливал сети стрел, как облако дождь, и они поражали ночных странников в Ланке. Лакшмана крепким луком и нарачами выбирал ракшасов на укреплениях и сбивал их. После сокрушительного натиска на Ланку Рама приказал войскам отойти, уже достигнув военного преимущества».

Commentary

Битва описана без романтизации: тела сцеплены даже в смерти. Победа Рамы не в жажде крови, а в точном направлении силы против адхармы.

Version

1b328242fecd · published Jun 18, 2026, 7:33:40 AM UTC