युधिष्ठिर उवाच
अनेकान्तं बहुद्वारं धर्मम् आहुर् मनीषिणः ॥
किं निश्चितं भवेत् तत्र तन् मे ब्रूहि पितामह ॥
भीष्म उवाच
अहिंसा सत्यम् अक्रोध आनृशंस्यं दमस् तथा ॥
आर्जवं चैव राजेन्द्र निश्चितं धर्मलक्षणम् ॥
ये तु धर्मं प्रशंसन्तश् चरन्ति पृथिवीम् इमाम् ॥
अनाचरन्तस् तद् धर्मं संकरे निरताः प्रभो ॥
तेभ्यो रत्नं हिरण्यं वा गाम् अश्वान् वा ददाति यः ॥
दश वर्षाणि विष्ठां स भुङ्क्ते निरयम् आश्रितः ॥
yudhiṣṭhira uvāca
anekāntaṃ bahudvāraṃ dharmam āhur manīṣiṇaḥ ||
kiṃ niścitaṃ bhavet tatra tan me brūhi pitāmaha ||
bhīṣma uvāca
ahiṃsā satyam akrodha ānṛśaṃsyaṃ damas tathā ||
ārjavaṃ caiva rājendra niścitaṃ dharmalakṣaṇam ||
ye tu dharmaṃ praśaṃsantaś caranti pṛthivīm imām ||
anācarantas tad dharmaṃ saṃkare niratāḥ prabho ||
tebhyo ratnaṃ hiraṇyaṃ vā gām aśvān vā dadāti yaḥ ||
daśa varṣāṇi viṣṭhāṃ sa bhuṅkte nirayam āśritaḥ ||
Юдхиштхира сказал: «Многоконечной, многодверной дхарму зовут мудрые; что определённым было бы там? То мне скажи, о дед». Бхишма сказал: «Ненасилие, истина, негневливость, незлобие, обуздание также, и прямота, о владыка царей, — определённый признак дхармы. Кто же, дхарму восхваляя, бродят по земле этой, не исполняя ту дхарму, в скверне погрязшие, о владыка, — им драгоценность, золото или корову, коней даёт кто, десять лет нечистоты он вкушает, в ад впав».
3555f3bc4238 · published Jun 20, 2026, 8:50:00 PM UTC
Available inRUPage between verses with
На вопрос о «многодверной» дхарме Бхишма даёт твёрдое ядро: ненасилие, истина, негневливость, незлобие, обуздание, прямота — вот несомненный признак дхармы при всём её многообразии. Знаменательно, что это всё внутренние добродетели, а не обряды. И тут же — суровое предостережение: дающий лицемерам, что хвалят дхарму, но не живут ею, сам ввергается в ад. Так благодеяние, обращённое к недостойному ханже, не спасает, а губит дарителя: важно не только давать, но и кому.