Bhṛgu
इष्टश्चानुष्टगंधश्च मधुरः कटुरेव च ॥ निर्हारी संहतः स्निग्धो रुक्षो विशद एव च
एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गंधविस्तरः ॥ ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यः स्पर्शं वेत्ति च वायुना
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः ॥ रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु
रसो बहुविधः प्रोक्त ऋषिभिः प्रथितात्मभिः ॥ मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा
एष षडिधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ॥ शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते
ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् ॥ ह्रस्वो दीर्धस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान्
शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतोऽरुणस्तथा ॥ कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदु दारुणः
एवं षोडशविस्तारो ज्योतीरुपगुणः स्मृतः ॥ तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम्
तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् ॥ षड्जो ऋषभगांधारौ मध्यमोधैवतस्तथा
iṣṭaścānuṣṭagaṃdhaśca madhuraḥ kaṭureva ca || nirhārī saṃhataḥ snigdho rukṣo viśada eva ca
evaṃ navavidho jñeyaḥ pārthivo gaṃdhavistaraḥ || jyotiḥ paśyati cakṣurbhyaḥ sparśaṃ vetti ca vāyunā
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca rasaścāpi guṇāḥ smṛtāḥ || rasajñānaṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śrṛṇu
raso bahuvidhaḥ prokta ṛṣibhiḥ prathitātmabhiḥ || madhuro lavaṇastiktaḥ kaṣāyo'mlaḥ kaṭustathā
eṣa ṣaḍidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ || śabdaḥ sparśaśca rūpaśca triguṇaṃ jyotirucyate
jyotiḥ paśyati rūpāṇi rūpaṃ ca bahudhā smṛtam || hrasvo dīrdhastathā sthūlaścaturasro'ṇuvṛttavān
śuklaḥ kṛṣṇastathā rakto nīlaḥ pīto'ruṇastathā || kaṭhinaścikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo mṛdu dāruṇaḥ
evaṃ ṣoḍaśavistāro jyotīrupaguṇaḥ smṛtaḥ || tatraikaguṇamākāśaṃ śabda ityeva tatsmṛtam
tasya śabdasya vakṣyāmi vistaraṃ vividhātmakam || ṣaḍjo ṛṣabhagāṃdhārau madhyamodhaivatastathā
«Приятный и неприятный запах, сладкий и острый, далеко разносящийся, плотный, маслянистый, сухой и чистый — так девятивидным должен быть знаем земной состав запаха. Свет видит глазами и осязание знает ветром. Звук, осязание, облик и вкус признаны качествами; знание вкуса изреку — то слушай у меня, говорящего. Вкус назван многовидным прославленными душою риши: сладкий, солёный, горький, вяжущий, кислый и острый; этот шестивидный состав — вкус, признанный состоящим из воды. Звук, осязание и облик — свет называется трёхкачественным. Свет видит облики; и облик признан многообразным: короткий, долгий, толстый, четырёхугольный, малый, круглый; белый, чёрный, красный, синий, жёлтый, багряный; твёрдый, скользкий, гладкий, липкий, мягкий, жёсткий. Так шестнадцативидным признано качество облика света. Там пространство однокачественно: звук — так именно то признано. Того звука изреку я состав, многовидный: шаджа, ришабха и гандхара, мадхьяма и дхайвата так же».
d5786e948369 · published Sep 5, 2026, 1:36:19 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Запахи и вкусы разобраны по видам с точностью повара и лекаря: девять запахов, шесть вкусов, шестнадцать признаков видимого.
В облик включены и форма, и цвет, и то, каково на ощупь. Зрение здесь ещё не отделено от прикосновения.
Пространству оставлено одно свойство — звук. Самое пустое имеет самое малое.