Viṣṇu Purāṇa
The Sun, Time, and the Gaṅgā2.8.35-40
409 / 1027
Viṣṇu Purāṇa · 2.8.35-40
Devanāgarī

कुलालचक्रमध्यस्थो यथा मन्दं प्रसर्पति तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः ।
तस्माद् दीर्घेण कालेन भूमिम् अल्पां तु गच्छति अष्टादशमुहूर्तं यद् उत्तरायणपश्चिमम् ।
अहर् भवति तत्रापि चरते मन्दविक्रमः ।
त्रयोदशार्धम् अह्नैव ऋक्षाणां चरते रविः मुहूर्तैस् तावदृक्षाणि रात्रौ द्वादशभिश् चरन् ।
अधो मन्दतरं नाभ्यां चक्रं भ्रमति वै यथा मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै तथा ।
कुलालचक्रनाभिस् तु यथा तत्रैव वर्तते ध्रुवस् तथा हि मैत्रेय तत्रैव परिवर्तते ।

Transliteration (IAST)

kulālacakramadhyastho yathā mandaṃ prasarpati tathodagayane sūryaḥ sarpate mandavikramaḥ /
tasmād dīrgheṇa kālena bhūmim alpāṃ tu gacchati aṣṭādaśamuhūrtaṃ yad uttarāyaṇapaścimam /
ahar bhavati tatrāpi carate mandavikramaḥ /
trayodaśārdham ahnaiva ṛkṣāṇāṃ carate raviḥ muhūrtais tāvadṛkṣāṇi rātrau dvādaśabhiś caran /
adho mandataraṃ nābhyāṃ cakraṃ bhramati vai yathā mṛtpiṇḍa iva madhyastho dhruvo bhramati vai tathā /
kulālacakranābhis tu yathā tatraiva vartate dhruvas tathā hi maitreya tatraiva parivartate /

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
कुलाल-चक्र-मध्य-स्थःkulāla-cakra-madhya-sthaḥстоящий в средине гончарного круга
यथाyathāкак
मन्दम्mandamмедленно
प्रसर्पतिprasarpatiдвижется
तथाtathāтак
उदक्-अयनेudak-ayaneна северном пути
सूर्यःsūryaḥсолнце
सर्पतेsarpateдвижется
मन्द-विक्रमःmanda-vikramaḥмедленным шагом
तस्मात्tasmātпотому
दीर्घेणdīrgheṇaдолгим
कालेनkālenaвременем
भूमिम्bhūmimземлю
अल्पाम्alpāmмалую
तुtuже
गच्छतिgacchatiпроходит
अष्टादश-मुहूर्तम्aṣṭādaśa-muhūrtamвосемнадцать мухурт
यत्yatчто
उत्तरायण-पश्चिमम्uttarāyaṇa-paścimamна исходе северного пути
अहःahaḥдень
भवतिbhavatiбывает
तत्रtatraтам
अपिapiтакже
चरतेcarateдвижется
मन्द-विक्रमःmanda-vikramaḥмедленным шагом
त्रयोदश-अर्धम्trayodaśa-ardhamтринадцать с половиною
अह्नाahnāза день
एवevaже
ऋक्षाणाम्ṛkṣāṇāmсозвездий
चरतेcarateпроходит
रविःraviḥсолнце
मुहूर्तैःmuhūrtaiḥмухуртами
तावत्-ऋक्षाणिtāvat-ṛkṣāṇiстолько же созвездий
रात्रौrātrauночью
द्वादशभिःdvādaśabhiḥдвенадцатью
चरन्caranпроходя
अधःadhaḥвнизу
मन्द-तरम्manda-taramмедленнее
नाभ्याम्nābhyāmу ступицы
चक्रम्cakramколесо
भ्रमतिbhramatiкружится
वैvaiведь
यथाyathāкак
मृत्-पिण्डःmṛt-piṇḍaḥком глины
इवivaсловно
मध्य-स्थःmadhya-sthaḥстоящий в средине
ध्रुवःdhruvaḥДхрува
भ्रमतिbhramatiкружится
वैvaiведь
तथाtathāтак
कुलाल-चक्र-नाभिःkulāla-cakra-nābhiḥступица гончарного круга
तुtuже
यथाyathāкак
तत्रtatraтам
एवevaже
वर्ततेvartateвращается
ध्रुवःdhruvaḥДхрува
तथाtathāтак
हिhiведь
मैत्रेयmaitreyaо Майтрея
तत्रtatraтам
एवevaже
परिवर्ततेparivartateвращается
Translation

Как медленно движется стоящий в средине гончарного круга, так и на северном пути солнце движется медленным шагом.

Потому долгим временем проходит оно малую землю; на исходе северного пути день бывает в восемнадцать мухурт, ибо и там движется оно медленным шагом.

За день солнце проходит тринадцать с половиною созвездий, а ночью столько же созвездий проходит за двенадцать мухурт.

Как внизу, у ступицы, колесо кружится медленнее, так словно ком глины, стоящий в средине, кружится Дхрува.

Как ступица гончарного круга вращается, не сходя с места, так и Дхрува, о Майтрея, вращается там же.

Version

053bcc6e8e72 · published Aug 22, 2026, 2:08:49 AM UTC

Available inRU

Page between verses with