BibliotecaUpaniṣadsQué son los Upaniṣads

Qué son los Upaniṣads

Una breve introducción al género, el origen de la lista canónica de 108 textos y el estado de su traducción en Vedaword.

Qué es un Upaniṣad

La palabra sánscrita «upaniṣad» significa literalmente «sentarse cerca»: así se llamaba a la enseñanza confidencial que un maestro transmitía a un discípulo sentado junto a él, a diferencia de los himnos y preceptos rituales recitados para todos. De ahí el rasgo distintivo de estos textos: no hablan de la técnica del sacrificio, sino de lo más íntimo — la naturaleza de Brahman (la realidad absoluta), el Ātman (el alma) y la relación entre ambos.

Los Upaniṣads coronan el corpus de cada Veda y por eso se llaman también Vedānta — el «fin de los Vedas» y, a la vez, su cumbre. Si los himnos de los Saṃhitās se dirigen a los dioses del sacrificio, y los Brāhmaṇas describen cómo realizarlo, los Upaniṣads preguntan: quién lo realiza, para qué, y qué queda cuando el rito ya no es necesario.

En Vedaword los Upaniṣads se leen desde la tradición gauḍīya vaiṣṇava — la línea de Śrī Chaitanya Mahāprabhu. Brahman no es aquí un vacío impersonal que disuelve el alma sin dejar resto, sino el resplandor del Señor personal; el alma no es del todo idéntica a Él, ni está del todo separada — es a la vez una con Él por naturaleza y distinta como la parte lo es del todo (acintya-bhedābheda, «unidad y diferencia inconcebibles»). Así, donde otras escuelas oyen en los Upaniṣads un llamado a fundirse y desaparecer, nosotros oímos una invitación a una relación personal eterna con Aquel que está detrás de la palabra «Brahman».

De dónde viene la lista de 108

En un principio había muchos menos Upaniṣads: formaban la parte final de las propias escuelas védicas (śākhās). Con el tiempo se les fueron sumando textos nuevos del mismo género —sobre yoga, ascesis, la adoración de formas particulares de Dios—, que también pasaron a llamarse Upaniṣads, aunque formalmente son posteriores al corpus védico central.

La enumeración completa más conocida —108 Upaniṣads— la da el propio Muktikā Upaniṣad: en él, el Señor Rāma cuenta a Hanumān que para algunos la liberación la abre ya el solo Māṇḍūkya Upaniṣad; para quien necesita más, los diez Upaniṣads principales (mukhya); para los más exigentes, treinta y dos; y quien busca la liberación aún en vida (videha-mukti) debería estudiar los ciento ocho. El Muktikā Upaniṣad los enumera uno a uno —y él mismo cierra la lista, en el puesto ciento ocho.

Estos 108 textos se dividen tradicionalmente en siete grupos:

  • mukhya — los diez Upaniṣads principales, reconocidos por todas las escuelas del Vedānta
  • sāmānya (Vedānta) — Upaniṣads filosóficos generales, no ligados a una forma particular de adoración
  • sannyāsa — sobre la renuncia al mundo
  • vaiṣṇava — dedicados a Viṣṇu y Sus formas: Nārāyaṇa, Rāma, Kṛṣṇa
  • śaiva — dedicados a Śiva
  • śākta — dedicados a la Diosa
  • yoga — sobre la práctica del yoga

La lista que usa Vedaword está tomada de el texto consolidado del Muktikā Upaniṣad en sanskritdocuments.org (revisión de M. Giridhar). La tabla completa está más abajo.

Estado de la traducción en Vedaword

Por ahora hay 62 de 108 traducidos: los diez Upaniṣads principales completos, más el breve Upaniṣad vaiṣṇava Kalisantaraṇa —el texto donde aparece por primera vez en las escrituras el mahā-mantra Hare Kṛṣṇa. Los demás están aún pendientes; la tabla de abajo muestra lo que ya está listo.

N.ºNombreVedaCategoríaEstado
1ईश · ĪśaŚukla Yajurvedamukhyatraducido
2केन · KenaSāmavedamukhyatraducido
3कठ · KaṭhaKṛṣṇa Yajurvedamukhyatraducido
4प्रश्न · PraśnaAtharvavedamukhyatraducido
5मुण्डक · MuṇḍakaAtharvavedamukhyatraducido
6माण्डुक्य · MāṇḍūkyaAtharvavedamukhyatraducido
7तैत्तिरीय · TaittirīyaKṛṣṇa Yajurvedamukhyatraducido
8ऐतरेय · AitareyaṚgvedamukhyatraducido
9छान्दोग्य · ChāndogyaSāmavedamukhyatraducido
10बृहदारण्यक · BṛhadāraṇyakaŚukla Yajurvedamukhyatraducido
11ब्रह्म · BrahmaKṛṣṇa Yajurvedasannyāsatraducido
12कैवल्य · KaivalyaKṛṣṇa Yajurvedaśaivatraducido
13जाबाल · JābālaŚukla Yajurvedasannyāsatraducido
14श्वेताश्वतर · ŚvetāśvataraKṛṣṇa Yajurvedasāmānyatraducido
15हंस · HaṃsaŚukla Yajurvedayogatraducido
16आरुणेय · ĀruṇeyaSāmavedasannyāsatraducido
17गर्भ · GarbhaKṛṣṇa Yajurvedasāmānyatraducido
18नारायण · NārāyaṇaKṛṣṇa Yajurvedavaiṣṇavatraducido
19परमहंस · ParamahaṃsaŚukla Yajurvedasannyāsatraducido
20अमृत-बिन्दु · AmṛtabinduKṛṣṇa Yajurvedayogatraducido
21अमृत-नाद · AmṛtanādaKṛṣṇa Yajurvedayogatraducido
22अथर्व-शिर · AtharvaśirasAtharvavedaśaivatraducido
23अथर्व-शिख · AtharvaśikhāAtharvavedaśaivatraducido
24मैत्रायणि · MaitrāyaṇīSāmavedasāmānyatraducido
25कौषीताकि · KauṣītakiṚgvedasāmānyatraducido
26बृहज्जाबाल · BṛhajjābālaAtharvavedaśaivatraducido
27नृसिंहतापनी · NṛsiṃhatāpanīAtharvavedavaiṣṇavatraducido
28कालाग्निरुद्र · KālāgnirudraKṛṣṇa Yajurvedaśaivatraducido
29मैत्रेयि · MaitreyīSāmavedasannyāsatraducido
30सुबाल · SubālaŚukla Yajurvedasāmānyatraducido
31क्षुरिक · KṣurikāKṛṣṇa Yajurvedayogatraducido
32मान्त्रिक · MāntrikāŚukla Yajurvedasāmānyatraducido
33सर्व-सार · SarvasāraKṛṣṇa Yajurvedasāmānyatraducido
34निरालम्ब · NirālambaŚukla Yajurvedasāmānyatraducido
35शुक-रहस्य · ŚukarahasyaKṛṣṇa Yajurvedasāmānyatraducido
36वज्र-सूचि · VajrasūcīSāmavedasāmānyatraducido
37तेजो-बिन्दु · TejobinduKṛṣṇa Yajurvedasannyāsatraducido
38नाद-बिन्दु · NādabinduṚgvedayogatraducido
39ध्यानबिन्दु · DhyānabinduKṛṣṇa Yajurvedayogatraducido
40ब्रह्मविद्या · BrahmavidyāKṛṣṇa Yajurvedayogatraducido
41योगतत्त्व · YogatattvaKṛṣṇa Yajurvedayogatraducido
42आत्मबोध · ĀtmabodhaṚgvedasāmānyatraducido
43परिव्रात् · Parivrāt (Nāradaparivrājaka)Atharvavedasannyāsatraducido
44त्रि-षिखि · TriśikhīŚukla Yajurvedayogatraducido
45सीता · SītāAtharvavedaśāktatraducido
46योगचूडामणि · YogacūḍāmaṇiSāmavedayogatraducido
47निर्वाण · NirvāṇaṚgvedasannyāsatraducido
48मण्डलब्राह्मण · MaṇḍalabrāhmaṇaŚukla Yajurvedayogatraducido
49दक्षिणामूर्ति · DakṣiṇāmūrtiKṛṣṇa Yajurvedaśaivatraducido
50शरभ · ŚarabhaAtharvavedaśaivatraducido
51स्कन्द · SkandaKṛṣṇa Yajurvedasāmānyatraducido
52महानारायण · MahānārāyaṇaAtharvavedavaiṣṇavatraducido
53अद्वयतारक · AdvayatārakaŚukla Yajurvedasannyāsatraducido
54रामरहस्य · RāmarahasyaAtharvavedavaiṣṇavatraducido
55रामतापणि · RāmatāpanīAtharvavedavaiṣṇavatraducido
56वासुदेव · VāsudevaSāmavedavaiṣṇavatraducido
57मुद्गल · MudgalaṚgvedasāmānyatraducido
58शाण्डिल्य · ŚāṇḍilyaAtharvavedayogatraducido
59पैंगल · PaiṅgalaŚukla Yajurvedasāmānya
60भिक्षुक · BhikṣukaŚukla Yajurvedasannyāsa
61महत् · MahatSāmavedasāmānyatraducido
62शारीरक · ŚārīrakaKṛṣṇa Yajurvedasāmānya
63योगशिखा · YogaśikhāKṛṣṇa Yajurvedayoga
64तुरीयातीत · TurīyātītaŚukla Yajurvedasannyāsa
65संन्यास · SaṃnyāsaSāmavedasannyāsa
66परमहंस-परिव्राजक · ParamahaṃsaparivrājakaAtharvavedasannyāsa
67अक्षमालिक · AkṣamālikaṚgvedaśaiva
68अव्यक्त · AvyaktaSāmavedavaiṣṇava
69एकाक्षर · EkākṣaraKṛṣṇa Yajurvedasāmānyatraducido
70अन्नपूर्ण · AnnapūrṇāAtharvavedaśākta
71सूर्य · SūryaAtharvavedasāmānya
72अक्षि · AkṣiKṛṣṇa Yajurvedasāmānya
73अध्यात्मा · AdhyātmaŚukla Yajurvedasāmānya
74कुण्डिक · KuṇḍikāSāmavedasannyāsa
75सावित्रि · SāvitrīSāmavedasāmānya
76आत्मा · ĀtmāAtharvavedasāmānya
77पाशुपत · PāśupataAtharvavedayoga
78परब्रह्म · ParabrahmaAtharvavedasannyāsa
79अवधूत · AvadhūtaKṛṣṇa Yajurvedasannyāsa
80त्रिपुरातपनि · TripurātāpanīAtharvavedaśākta
81देवि · DevīAtharvavedaśākta
82त्रिपुर · TripuraṚgvedaśākta
83कठरुद्र · KaṭharudraKṛṣṇa Yajurvedasannyāsa
84भावन · BhāvanāAtharvavedaśākta
85रुद्र-हृदय · RudrahṛdayaKṛṣṇa Yajurvedaśaiva
86योग-कुण्डलिनि · YogakuṇḍalinīKṛṣṇa Yajurvedayoga
87भस्म · BhasmaAtharvavedaśaiva
88रुद्राक्ष · RudrākṣaSāmavedaśaiva
89गणपति · GaṇapatiAtharvavedaśaiva
90दर्शन · DarśanaSāmavedayoga
91तारसार · TārasāraŚukla Yajurvedavaiṣṇava
92महावाक्य · MahāvākyaAtharvavedayoga
93पञ्च-ब्रह्म · PañcabrahmaKṛṣṇa Yajurvedaśaiva
94प्राणाग्नि-होत्र · PrāṇāgnihotraKṛṣṇa Yajurvedasāmānya
95गोपाल-तपणि · GopālatāpanīAtharvavedavaiṣṇavatraducido
96कृष्ण · KṛṣṇaAtharvavedavaiṣṇava
97याज्ञवल्क्य · YājñavalkyaŚukla Yajurvedasannyāsa
98वराह · VarāhaKṛṣṇa Yajurvedasannyāsa
99शात्यायनि · ŚāṭyāyanīŚukla Yajurvedasannyāsa
100हयग्रीव · HayagrīvaAtharvavedavaiṣṇava
101दत्तात्रेय · DattātreyaAtharvavedavaiṣṇava
102गारुड · GāruḍaAtharvavedavaiṣṇava
103कलि-सण्टारण · KalisantaraṇaKṛṣṇa Yajurvedavaiṣṇavatraducido
104जाबाल · Jābāla (Sāmaveda)Sāmavedaśaiva
105सौभाग्य · SaubhāgyaṚgvedaśākta
106सरस्वती-रहस्य · SarasvatīrahasyaKṛṣṇa Yajurvedaśākta
107बह्वृच · BahvṛcāṚgvedaśākta
108मुक्तिक · MuktikāŚukla Yajurvedasāmānya