श्रीमद्भागवतम्
How Many Principles, and What Birth Is11.22.6-13
4985 / 5136
Linuxपन्ने पलटें
श्रीमद्भागवतम् · 11.22.6-13
देवनागरी

यासां व्यतिकराद् आसीद् विकल्पो वदतां पदम्
प्राप्ते शम-दमे ऽप्येति वादस् तम् अनु शाम्यति
परस्परानुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ
पौर्वापर्य-प्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर् विवक्षितम्
एकस्मिन्न् अपि दृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च
पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वशः
पौर्वापर्यम् अतो ऽमीषां प्रसङ्ख्यानम् अभीप्सताम्
यथा विविक्तं यद्-वक्त्रं गृह्णीमो युक्ति-सम्भवात्
अनाद्य्-अविद्या-युक्तस्य पुरुषस्यात्म-वेदनम्
स्वतो न सम्भवाद् अन्यस् तत्त्व-ज्ञो ज्ञान-दो भवेत्
पुरुषेश्वरयोर् अत्र न वैलक्षण्यम् अण्व् अपि
तद्-अन्य-कल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर् गुणः
प्रकृतिर् गुण-साम्यं वै प्रकृतेर् नात्मनो गुणाः
सत्त्वं रजस् तम इति स्थित्य्-उत्पत्त्य्-अन्त-हेतवः
सत्त्वं ज्ञानं रजः कर्म तमो ऽज्ञानम् इहोच्यते
गुण-व्यतिकरः कालः स्वभावः सूत्रम् एव च

लिप्यंतरण (IAST)

yāsāṃ vyatikarād āsīd vikalpo vadatāṃ padam
prāpte śama-dame 'pyeti vādas tam anu śāmyati
parasparānupraveśāt tattvānāṃ puruṣarṣabha
paurvāparya-prasaṅkhyānaṃ yathā vaktur vivakṣitam
ekasminn api dṛśyante praviṣṭānītarāṇi ca
pūrvasmin vā parasmin vā tattve tattvāni sarvaśaḥ
paurvāparyam ato 'mīṣāṃ prasaṅkhyānam abhīpsatām
yathā viviktaṃ yad-vaktraṃ gṛhṇīmo yukti-sambhavāt
anādy-avidyā-yuktasya puruṣasyātma-vedanam
svato na sambhavād anyas tattva-jño jñāna-do bhavet
puruṣeśvarayor atra na vailakṣaṇyam aṇv api
tad-anya-kalpanāpārthā jñānaṃ ca prakṛter guṇaḥ
prakṛtir guṇa-sāmyaṃ vai prakṛter nātmano guṇāḥ
sattvaṃ rajas tama iti sthity-utpatty-anta-hetavaḥ
sattvaṃ jñānaṃ rajaḥ karma tamo 'jñānam ihocyate
guṇa-vyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtram eva ca

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
यासाम् व्यतिकरात् आसीत् विकल्पः वदताम् पदम्yāsām vyatikarāt āsīt vikalpaḥ vadatām padam«от смешения их возникло различение — опора для говорящих;; которых смешением стало различение говорящих опора
प्राप्ते शम-दमे अप्येति वादः तम् अनु शाम्यतिprāpte śama-dame apyeti vādaḥ tam anu śāmyatiпри достижении покоя и обуздания оно уходит, и спор вслед за ним утихает; достигнутых покоеобуздании уходит спор за ним утихает
परस्पर-अनुप्रवेशात् तत्त्वानाम् पुरुष-ऋषभparaspara-anupraveśāt tattvānām puruṣa-ṛṣabha«от взаимного вхождения начал, о бык среди мужей,; взаимновхождением начал мужейбык
पौर्व-अपर्य-प्रसङ्ख्यानम् यथा वक्तुः विवक्षितम्paurva-aparya-prasaṅkhyānam yathā vaktuḥ vivakṣitam[бывает] исчисление предыдущего и последующего — как угодно говорящему; предшествованиепоследование исчисление как говорящего намерение
एकस्मिन् अपि दृश्यन्ते प्रविष्टानि इतराणि चekasmin api dṛśyante praviṣṭāni itarāṇi ca«даже в одном видны вошедшие в него другие:; в одном также видны вошедшие иные же
पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वशःpūrvasmin vā parasmin vā tattve tattvāni sarvaśaḥв предыдущем ли, в последующем ли начале — начала все целиком; предыдущем или последующем или начале начала целиком
पौर्व-अपर्यम् अतः अमीषाम् प्रसङ्ख्यानम् अभीप्सताम्paurva-aparyam ataḥ amīṣām prasaṅkhyānam abhīpsatām«потому у желающих исчисления [бывает] предшествование и последование;; предшествованиепоследование потому этих исчисление желающих
यथा विविक्तम् यत्-वक्त्रम् गृह्णीमः युक्ति-सम्भवात्yathā viviktam yat-vaktram gṛhṇīmaḥ yukti-sambhavātкак разъяснено чьими бы устами — принимаем, ибо это возможно по доводу; как разъяснённое чьиуста принимаем доводавозможностью
अन्-आदि-अ-विद्या-युक्तस्य पुरुषस्य आत्म-वेदनम्an-ādi-a-vidyā-yuktasya puruṣasya ātma-vedanam«у человека, соединённого с безначальным незнанием, познание себя; безначальнонезнаниемсоединённого человека себяпознание
स्वतः न सम्भवात् अन्यः तत्त्व-ज्ञः ज्ञान-दः भवेत्svataḥ na sambhavāt anyaḥ tattva-jñaḥ jñāna-daḥ bhavetсамо собою невозможно; потому иной, знающий суть, должен стать дающим знание; само не возможностью иной сутьзнающий знаниедающий стал бы
पुरुष-ईश्वरयोः अत्र न वैलक्षण्यम् अणु अपिpuruṣa-īśvarayoḥ atra na vailakṣaṇyam aṇu api«между пурушей и Ишварой здесь нет различия и на волос;; пурушаИшвары здесь не различие малое также
तत्-अन्य-कल्पना अपार्था ज्ञानम् च प्रकृतेः गुणःtat-anya-kalpanā apārthā jñānam ca prakṛteḥ guṇaḥпредположение об ином, чем они, бесполезно, а знание — свойство пракрити; тогоиногопредположение бесполезное знание же пракрити свойство
प्रकृतिः गुण-साम्यम् वै प्रकृतेः न आत्मनः गुणाःprakṛtiḥ guṇa-sāmyam vai prakṛteḥ na ātmanaḥ guṇāḥ«пракрити — равновесие гун; гуны принадлежат пракрити, а не атману:; пракрити гунравновесие ведь пракрити не атмана гуны
सत्त्वम् रजः तमः इति स्थिति-उत्पत्ति-अन्त-हेतवःsattvam rajaḥ tamaḥ iti sthiti-utpatti-anta-hetavaḥсаттва, раджас и тамас — причины пребывания, возникновения и конца; саттва раджас тамас так пребываниевозникновениеконецпричины
सत्त्वम् ज्ञानम् रजः कर्म तमः अ-ज्ञानम् इह उच्यतेsattvam jñānam rajaḥ karma tamaḥ a-jñānam iha ucyate«саттва зовётся здесь знанием, раджас — деянием, тамас — незнанием;; саттва знание раджас деяние тамас незнание здесь зовётся
गुण-व्यतिकरः कालः स्वभावः सूत्रम् एव चguṇa-vyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtram eva caсмешение гун — время, а также собственная природа и сутра; гунсмешение время собственнаяприрода сутра же
अनुवाद

«От смешения их возникло различение — опора для говорящих; при достижении покоя и обуздания оно уходит, и спор вслед за ним утихает. От взаимного вхождения начал, о бык среди мужей, бывает исчисление предыдущего и последующего — как угодно говорящему. Даже в одном видны вошедшие в него другие: в предыдущем ли, в последующем ли начале — начала все целиком. Потому у желающих исчисления бывает предшествование и последование; и как разъяснено чьими бы устами — принимаем, ибо это возможно по доводу. У человека, соединённого с безначальным незнанием, познание себя само собою невозможно; потому иной, знающий суть, должен стать дающим знание. Между пурушей и Ишварой здесь нет различия и на волос; предположение об ином, чем они, бесполезно, а знание — свойство пракрити. Пракрити — равновесие гун; гуны принадлежат пракрити, а не атману: саттва, раджас и тамас — причины пребывания, возникновения и конца. Саттва зовётся здесь знанием, раджас — деянием, тамас — незнанием; смешение гун — время, а также собственная природа и сутра».

संस्करण

8738614a72d0 · प्रकाशित 16 अग॰ 2026, 7:00:00 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से