शतानीक उवाच ब्रह्मत्वं नाम दुष्प्रापं ब्रह्मलोकेषु सुव्रत
ब्रह्मत्वं कीदृशं विप्रो ब्रह्मलोकं च गच्छति । नाममात्रोऽथ किं विप्रो ब्रह्मत्वं ब्रह्मणः सदा ॥ याति ब्रह्मन्गुणाः के स्युर्ब्रह्मप्राप्तौ ममोच्यताम्
सुमन्तुरुवाच साधुसाधु महाबाहो शृणु मे परमं वचः
ये प्रोक्ता वेदशास्त्रेषु संस्कारा ब्राह्मणस्य तु । गर्भाधानादयो ये च संस्कारा यस्य पार्थिव
चत्वारिंशतथाष्टौ च निर्वृत्ताः शास्त्रतो नृप । स याति ब्रह्मणः स्थानं ब्राह्मणत्वं च मानद ॥ संस्काराः सर्वथा हेतुर्ब्रह्मत्वे नात्र संशयः
शतानीक उवाच संस्काराः के मता ब्रह्मन्ब्रह्मत्वे ब्राह्मणस्य तु । शंस मे द्विजशार्दूलं कौतुकं हि महन्मम
सुमन्तुरुवाच साधुसाधु महाबाहो शृणु मे परमं वचः । ये प्रोक्ता वेदशास्त्रेषु संस्कारा ब्राह्मणस्य तु ॥ मनीषिभिर्महाबाहो शृणु सर्वानशेषतः
गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं तथा । जातकर्मान्नाशनं च चूडोपनयनं नृप
ब्रह्मव्रतानि चत्वारि स्नानं च तदनन्तरम् । सधर्मचारिणीयोगो यज्ञानां कर्म मानद
śatānīka uvāca brahmatvaṃ nāma duṣprāpaṃ brahmalokeṣu suvrata
brahmatvaṃ kīdṛśaṃ vipro brahmalokaṃ ca gacchati | nāmamātro'tha kiṃ vipro brahmatvaṃ brahmaṇaḥ sadā || yāti brahmanguṇāḥ ke syurbrahmaprāptau mamocyatām
sumanturuvāca sādhusādhu mahābāho śṛṇu me paramaṃ vacaḥ
ye proktā vedaśāstreṣu saṃskārā brāhmaṇasya tu | garbhādhānādayo ye ca saṃskārā yasya pārthiva
catvāriṃśatathāṣṭau ca nirvṛttāḥ śāstrato nṛpa | sa yāti brahmaṇaḥ sthānaṃ brāhmaṇatvaṃ ca mānada || saṃskārāḥ sarvathā heturbrahmatve nātra saṃśayaḥ
śatānīka uvāca saṃskārāḥ ke matā brahmanbrahmatve brāhmaṇasya tu | śaṃsa me dvijaśārdūlaṃ kautukaṃ hi mahanmama
sumanturuvāca sādhusādhu mahābāho śṛṇu me paramaṃ vacaḥ | ye proktā vedaśāstreṣu saṃskārā brāhmaṇasya tu || manīṣibhirmahābāho śṛṇu sarvānaśeṣataḥ
garbhādhānaṃ puṃsavanaṃ sīmantonnayanaṃ tathā | jātakarmānnāśanaṃ ca cūḍopanayanaṃ nṛpa
brahmavratāni catvāri snānaṃ ca tadanantaram | sadharmacāriṇīyogo yajñānāṃ karma mānada
«„Брахманство, зовомое труднодостижимым в мирах Брахмы, о твёрдый в обете, — каково брахманство, коим брахман идёт в мир Брахмы? Или брахман — лишь имя? Что есть брахманство брахмана всегда? Какие качества бывают при обретении Брахмана — да будет мне сказано“. — „Хорошо, хорошо, о мощнорукий, выслушай моё высшее слово: те очистительные обряды брахмана, что изречены в Веде и науках, и обряды, начиная с зачатия, у кого они, о владыка земли, — сорок и восемь, совершённые по науке, о царь, — тот идёт в место Брахмы и обретает брахманство, о дарящий почёт; обряды — во всём причина брахманства, нет тут сомнения“».
31758f24992b · प्रकाशित 19 अग॰ 2026, 4:00:00 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Нама-матро'тха ким випрах — «или брахман — лишь имя?». Царь ставит вопрос с прямотою, какой в этой книге ещё не было: не пустое ли это звание? После десяти стихов возвеличивания брахмана спрашивается, есть ли за словом что-нибудь. Только что провозглашённое первенство поставлено под сомнение тем же собеседником.
Брахматвам кидришам — «каково брахманство?». Спрошено не «кто такой брахман», а «что такое брахманство» — свойство, а не человек. Вопрос повёрнут от лица к признаку. Спрошено о качестве, а не о носителе.
Гунах ке сьюр брахма-праптау — «какие качества бывают при обретении Брахмана?». Царь заранее предлагает мерку: пусть будут названы качества. Он ищет проверяемого признака, а не заверения. Потребовано определение, поддающееся проверке.
Садху садху махабахо — «хорошо, хорошо, о мощнорукий». Тот же ответ, что и на дерзкий вопрос о шудрах в первой главе. Брахман снова не обижается и не защищается. На второй неудобный вопрос — та же похвала.
Чатваримшат татхаштау ча — «сорок и восемь». Ответ дан числом, и число это составное: сорок обрядов и восемь качеств души, которые перечислят дальше. Не рождение и не имя. Брахманство сведено к выполненному списку.
Самскарах сарватха хетур брахматве — «обряды — во всём причина брахманства». Слово поставлено сильное: «хету», причина, и «сарватха», во всём. Не условие, не признак, а именно причина. Сан объявлен следствием проделанной работы, а не предпосылкой.