महाभारत 3.81.34-68

देवनागरी

वंशमूलकम् आसाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह ॥
स्ववंशम् उद्धरेद् राजन् स्नात्वा वै वंशमूलके ॥
कायशोधनम् आसाद्य तीर्थं भरतसत्तम ॥
शरीरशुद्धिः स्नातस्य तस्मिंस् तीर्थे न संशयः ॥
शुद्धदेहश् च संयाति शुभांल् लोकान् अनुत्तमान् ॥
ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥
लोका यत्रोद्धृताः पूर्वं विष्णुना प्रभविष्णुना ॥
लोकोद्धारं समासाद्य तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥
स्नात्वा तीर्थवरे राजंल् लोकान् उद्धरते स्वकान् ॥
श्रीतीर्थं च समासाद्य विन्दते श्रियम् उत्तमाम् ॥
कपिलातीर्थम् आसाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ॥
तत्र स्नात्वार्चयित्वा च दैवतानि पितॄंस् तथा ॥
कपिलानां सहस्रस्य फलं विन्दति मानवः ॥
सूर्यतीर्थं समासाद्य स्नात्वा नियतमानसः ॥
अर्चयित्वा पितॄन् देवान् उपवासपरायणः ॥
अग्निष्टोमम् अवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति ॥
गवांभवनम् आसाद्य तीर्थसेवी यथाक्रमम् ॥
तत्राभिषेकं कुर्वाणो गोसहस्रफलं लभेत् ॥
शङ्खिनीं तत्र आसाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह ॥
देव्यास् तीर्थे नरः स्नात्वा लभते रूपम् उत्तमम् ॥
ततो गच्छेत राजेन्द्र द्वारपालम् अरन्तुकम् ॥
तस्य तीर्थं सरस्वत्यां यक्षेन्द्रस्य महात्मनः ॥
तत्र स्नात्वा नरो राजन्न् अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥
ततो गच्छेत धर्मज्ञ ब्रह्मावर्तं नराधिप ॥
ब्रह्मावर्ते नरः स्नात्वा ब्रह्मलोकम् अवाप्नुयात् ॥
ततो गच्छेत धर्मज्ञ सुतीर्थकम् अनुत्तमम् ॥
यत्र संनिहिता नित्यं पितरो दैवतैः सह ॥
तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः ॥
अश्वमेधम् अवाप्नोति पितृलोकं च गच्छति ॥
ततो ऽम्बुवश्यं धर्मज्ञ समासाद्य यथाक्रमम् ॥
कोशेश्वरस्य तीर्थेषु स्नात्वा भरतसत्तम ॥
सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते ॥
मातृतीर्थं च तत्रैव यत्र स्नातस्य भारत ॥
प्रजा विवर्धते राजन्न् अनन्तां चाश्नुते श्रियम् ॥
ततः शीतवनं गच्छेन् नियतो नियताशनः ॥
तीर्थं तत्र महाराज महद् अन्यत्र दुर्लभम् ॥
पुनाति दर्शनाद् एव दण्डेनैकं नराधिप ॥
केशान् अभ्युक्ष्य वै तस्मिन् पूतो भवति भारत ॥
तीर्थं तत्र महाराज श्वानलोमापहं स्मृतम् ॥
यत्र विप्रा नरव्याघ्र विद्वांसस् तीर्थतत्पराः ॥
श्वानलोमापनयने तीर्थे भरतसत्तम ॥
प्राणायामैर् निर्हरन्ति श्वलोमानि द्विजोत्तमाः ॥
पूतात्मानश् च राजेन्द्र प्रयान्ति परमां गतिम् ॥
दशाश्वमेधिकं चैव तस्मिंस् तीर्थे महीपते ॥
तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र गच्छेत परमां गतिम् ॥
ततो गच्छेत राजेन्द्र मानुषं लोकविश्रुतम् ॥
यत्र कृष्णमृगा राजन् व्याधेन परिपीडिताः ॥
अवगाह्य तस्मिन् सरसि मानुषत्वम् उपागताः ॥
तस्मिंस् तीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥
सर्वपापविशुद्धात्मा स्वर्गलोके महीयते ॥
मानुषस्य तु पूर्वेण क्रोशमात्रे महीपते ॥
आपगा नाम विख्याता नदी सिद्धनिषेविता ॥
श्यामाकभोजनं तत्र यः प्रयच्छति मानवः ॥
देवान् पितॄंश् च उद्दिश्य तस्य धर्मफलं महत् ॥
एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर् भवति भोजिता ॥
तत्र स्नात्वार्चयित्वा च दैवतानि पितॄंस् तथा ॥
उषित्वा रजनीम् एकाम् अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥
ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मणः स्थानम् उत्तमम् ॥
ब्रह्मोदुम्बरम् इत्य् एव प्रकाशं भुवि भारत ॥
तत्र सप्तर्षिकुण्डेषु स्नातस्य कुरुपुंगव ॥
केदारे चैव राजेन्द्र कपिष्ठलमहात्मनः ॥
ब्रह्माणम् अभिगम्याथ शुचिः प्रयतमानसः ॥
सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोकं प्रपद्यते ॥
कपिष्ठलस्य केदारं समासाद्य सुदुर्लभम् ॥
अन्तर्धानम् अवाप्नोति तपसा दग्धकिल्बिषः ॥
ततो गच्छेत राजेन्द्र सरकं लोकविश्रुतम् ॥
कृष्णपक्षे चतुर्दश्याम् अभिगम्य वृषध्वजम् ॥
लभते सर्वकामान् हि स्वर्गलोकं च गच्छति ॥
तिस्रः कोट्यस् तु तीर्थानां सरके कुरुनन्दन ॥
रुद्रकोटिस् तथा कूपे ह्रदेषु च महीपते ॥
इलास्पदं च तत्रैव तीर्थं भरतसत्तम ॥
तत्र स्नात्वार्चयित्वा च पितॄन् देवांश् च भारत ॥
न दुर्गतिम् अवाप्नोति वाजपेयं च विन्दति ॥
किंदाने च नरः स्नात्वा किंजप्ये च महीपते ॥
अप्रमेयम् अवाप्नोति दानं जप्यं च भारत ॥
कलश्यां चाप्य् उपस्पृश्य श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ॥
अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥
सरकस्य तु पूर्वेण नारदस्य महात्मनः ॥
तीर्थं कुरुवरश्रेष्ठ अनाजन्मेति विश्रुतम् ॥
तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा प्राणांश् चोत्सृज्य भारत ॥
नारदेनाभ्यनुज्ञातो लोकान् प्राप्नोति दुर्लभान् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaṃśamūlakam āsādya tīrthasevī kurūdvaha ||
svavaṃśam uddhared rājan snātvā vai vaṃśamūlake ||
kāyaśodhanam āsādya tīrthaṃ bharatasattama ||
śarīraśuddhiḥ snātasya tasmiṃs tīrthe na saṃśayaḥ ||
śuddhadehaś ca saṃyāti śubhāṃl lokān anuttamān ||
tato gaccheta rājendra tīrthaṃ trailokyaviśrutam ||
lokā yatroddhṛtāḥ pūrvaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā ||
lokoddhāraṃ samāsādya tīrthaṃ trailokyaviśrutam ||
snātvā tīrthavare rājaṃl lokān uddharate svakān ||
śrītīrthaṃ ca samāsādya vindate śriyam uttamām ||
kapilātīrtham āsādya brahmacārī samāhitaḥ ||
tatra snātvārcayitvā ca daivatāni pitṝṃs tathā ||
kapilānāṃ sahasrasya phalaṃ vindati mānavaḥ ||
sūryatīrthaṃ samāsādya snātvā niyatamānasaḥ ||
arcayitvā pitṝn devān upavāsaparāyaṇaḥ ||
agniṣṭomam avāpnoti sūryalokaṃ ca gacchati ||
gavāṃbhavanam āsādya tīrthasevī yathākramam ||
tatrābhiṣekaṃ kurvāṇo gosahasraphalaṃ labhet ||
śaṅkhinīṃ tatra āsādya tīrthasevī kurūdvaha ||
devyās tīrthe naraḥ snātvā labhate rūpam uttamam ||
tato gaccheta rājendra dvārapālam arantukam ||
tasya tīrthaṃ sarasvatyāṃ yakṣendrasya mahātmanaḥ ||
tatra snātvā naro rājann agniṣṭomaphalaṃ labhet ||
tato gaccheta dharmajña brahmāvartaṃ narādhipa ||
brahmāvarte naraḥ snātvā brahmalokam avāpnuyāt ||
tato gaccheta dharmajña sutīrthakam anuttamam ||
yatra saṃnihitā nityaṃ pitaro daivataiḥ saha ||
tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ ||
aśvamedham avāpnoti pitṛlokaṃ ca gacchati ||
tato 'mbuvaśyaṃ dharmajña samāsādya yathākramam ||
kośeśvarasya tīrtheṣu snātvā bharatasattama ||
sarvavyādhivinirmukto brahmaloke mahīyate ||
mātṛtīrthaṃ ca tatraiva yatra snātasya bhārata ||
prajā vivardhate rājann anantāṃ cāśnute śriyam ||
tataḥ śītavanaṃ gacchen niyato niyatāśanaḥ ||
tīrthaṃ tatra mahārāja mahad anyatra durlabham ||
punāti darśanād eva daṇḍenaikaṃ narādhipa ||
keśān abhyukṣya vai tasmin pūto bhavati bhārata ||
tīrthaṃ tatra mahārāja śvānalomāpahaṃ smṛtam ||
yatra viprā naravyāghra vidvāṃsas tīrthatatparāḥ ||
śvānalomāpanayane tīrthe bharatasattama ||
prāṇāyāmair nirharanti śvalomāni dvijottamāḥ ||
pūtātmānaś ca rājendra prayānti paramāṃ gatim ||
daśāśvamedhikaṃ caiva tasmiṃs tīrthe mahīpate ||
tatra snātvā naravyāghra gaccheta paramāṃ gatim ||
tato gaccheta rājendra mānuṣaṃ lokaviśrutam ||
yatra kṛṣṇamṛgā rājan vyādhena paripīḍitāḥ ||
avagāhya tasmin sarasi mānuṣatvam upāgatāḥ ||
tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā brahmacārī jitendriyaḥ ||
sarvapāpaviśuddhātmā svargaloke mahīyate ||
mānuṣasya tu pūrveṇa krośamātre mahīpate ||
āpagā nāma vikhyātā nadī siddhaniṣevitā ||
śyāmākabhojanaṃ tatra yaḥ prayacchati mānavaḥ ||
devān pitṝṃś ca uddiśya tasya dharmaphalaṃ mahat ||
ekasmin bhojite vipre koṭir bhavati bhojitā ||
tatra snātvārcayitvā ca daivatāni pitṝṃs tathā ||
uṣitvā rajanīm ekām agniṣṭomaphalaṃ labhet ||
tato gaccheta rājendra brahmaṇaḥ sthānam uttamam ||
brahmodumbaram ity eva prakāśaṃ bhuvi bhārata ||
tatra saptarṣikuṇḍeṣu snātasya kurupuṃgava ||
kedāre caiva rājendra kapiṣṭhalamahātmanaḥ ||
brahmāṇam abhigamyātha śuciḥ prayatamānasaḥ ||
sarvapāpaviśuddhātmā brahmalokaṃ prapadyate ||
kapiṣṭhalasya kedāraṃ samāsādya sudurlabham ||
antardhānam avāpnoti tapasā dagdhakilbiṣaḥ ||
tato gaccheta rājendra sarakaṃ lokaviśrutam ||
kṛṣṇapakṣe caturdaśyām abhigamya vṛṣadhvajam ||
labhate sarvakāmān hi svargalokaṃ ca gacchati ||
tisraḥ koṭyas tu tīrthānāṃ sarake kurunandana ||
rudrakoṭis tathā kūpe hradeṣu ca mahīpate ||
ilāspadaṃ ca tatraiva tīrthaṃ bharatasattama ||
tatra snātvārcayitvā ca pitṝn devāṃś ca bhārata ||
na durgatim avāpnoti vājapeyaṃ ca vindati ||
kiṃdāne ca naraḥ snātvā kiṃjapye ca mahīpate ||
aprameyam avāpnoti dānaṃ japyaṃ ca bhārata ||
kalaśyāṃ cāpy upaspṛśya śraddadhāno jitendriyaḥ ||
agniṣṭomasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ ||
sarakasya tu pūrveṇa nāradasya mahātmanaḥ ||
tīrthaṃ kuruvaraśreṣṭha anājanmeti viśrutam ||
tatra tīrthe naraḥ snātvā prāṇāṃś cotsṛjya bhārata ||
nāradenābhyanujñāto lokān prāpnoti durlabhān ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

वंशमूलकम् आसाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह ॥ स्ववंशम् उद्धरेद् राजन् स्नात्वा वै वंशमूलके ॥ कायशोधनम् आसाद्य तीर्थं भरतसत्तम ॥ शरीरशुद्धिः स्नातस्य तस्मिंस् तीर्थे न संशयः ॥ शुद्धदेहश् च संयाति शुभांल् लोकान् अनुत्तमान् ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ लोका यत्रोद्धृताः पूर्वं विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ लोकोद्धारं समासाद्य तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ स्नात्वा तीर्थवरे राजंल् लोकान् उद्धरते स्वकान् ॥ श्रीतीर्थं च समासाद्य विन्दते श्रियम् उत्तमाम् ॥ कपिलातीर्थम् आसाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ॥ तत्र स्नात्वार्चयित्वा च दैवतानि पितॄंस् तथा ॥ कपिलानां सहस्रस्य फलं विन्दति मानवः ॥ सूर्यतीर्थं समासाद्य स्नात्वा नियतमानसः ॥ अर्चयित्वा पितॄन् देवान् उपवासपरायणः ॥ अग्निष्टोमम् अवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति ॥ गवांभवनम् आसाद्य तीर्थसेवी यथाक्रमम् ॥ तत्राभिषेकं कुर्वाणो गोसहस्रफलं लभेत् ॥ शङ्खिनीं तत्र आसाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह ॥ देव्यास् तीर्थे नरः स्नात्वा लभते रूपम् उत्तमम् ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र द्वारपालम् अरन्तुकम् ॥ तस्य तीर्थं सरस्वत्यां यक्षेन्द्रस्य महात्मनः ॥ तत्र स्नात्वा नरो राजन्न् अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ततो गच्छेत धर्मज्ञ ब्रह्मावर्तं नराधिप ॥ ब्रह्मावर्ते नरः स्नात्वा ब्रह्मलोकम् अवाप्नुयात् ॥ ततो गच्छेत धर्मज्ञ सुतीर्थकम् अनुत्तमम् ॥ यत्र संनिहिता नित्यं पितरो दैवतैः सह ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः ॥ अश्वमेधम् अवाप्नोति पितृलोकं च गच्छति ॥ ततो ऽम्बुवश्यं धर्मज्ञ समासाद्य यथाक्रमम् ॥ कोशेश्वरस्य तीर्थेषु स्नात्वा भरतसत्तम ॥ सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते ॥ मातृतीर्थं च तत्रैव यत्र स्नातस्य भारत ॥ प्रजा विवर्धते राजन्न् अनन्तां चाश्नुते श्रियम् ॥ ततः शीतवनं गच्छेन् नियतो नियताशनः ॥ तीर्थं तत्र महाराज महद् अन्यत्र दुर्लभम् ॥ पुनाति दर्शनाद् एव दण्डेनैकं नराधिप ॥ केशान् अभ्युक्ष्य वै तस्मिन् पूतो भवति भारत ॥ तीर्थं तत्र महाराज श्वानलोमापहं स्मृतम् ॥ यत्र विप्रा नरव्याघ्र विद्वांसस् तीर्थतत्पराः ॥ श्वानलोमापनयने तीर्थे भरतसत्तम ॥ प्राणायामैर् निर्हरन्ति श्वलोमानि द्विजोत्तमाः ॥ पूतात्मानश् च राजेन्द्र प्रयान्ति परमां गतिम् ॥ दशाश्वमेधिकं चैव तस्मिंस् तीर्थे महीपते ॥ तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र गच्छेत परमां गतिम् ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र मानुषं लोकविश्रुतम् ॥ यत्र कृष्णमृगा राजन् व्याधेन परिपीडिताः ॥ अवगाह्य तस्मिन् सरसि मानुषत्वम् उपागताः ॥ तस्मिंस् तीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥ सर्वपापविशुद्धात्मा स्वर्गलोके महीयते ॥ मानुषस्य तु पूर्वेण क्रोशमात्रे महीपते ॥ आपगा नाम विख्याता नदी सिद्धनिषेविता ॥ श्यामाकभोजनं तत्र यः प्रयच्छति मानवः ॥ देवान् पितॄंश् च उद्दिश्य तस्य धर्मफलं महत् ॥ एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर् भवति भोजिता ॥ तत्र स्नात्वार्चयित्वा च दैवतानि पितॄंस् तथा ॥ उषित्वा रजनीम् एकाम् अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मणः स्थानम् उत्तमम् ॥ ब्रह्मोदुम्बरम् इत्य् एव प्रकाशं भुवि भारत ॥ तत्र सप्तर्षिकुण्डेषु स्नातस्य कुरुपुंगव ॥ केदारे चैव राजेन्द्र कपिष्ठलमहात्मनः ॥ ब्रह्माणम् अभिगम्याथ शुचिः प्रयतमानसः ॥ सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोकं प्रपद्यते ॥ कपिष्ठलस्य केदारं समासाद्य सुदुर्लभम् ॥ अन्तर्धानम् अवाप्नोति तपसा दग्धकिल्बिषः ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र सरकं लोकविश्रुतम् ॥ कृष्णपक्षे चतुर्दश्याम् अभिगम्य वृषध्वजम् ॥ लभते सर्वकामान् हि स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ तिस्रः कोट्यस् तु तीर्थानां सरके कुरुनन्दन ॥ रुद्रकोटिस् तथा कूपे ह्रदेषु च महीपते ॥ इलास्पदं च तत्रैव तीर्थं भरतसत्तम ॥ तत्र स्नात्वार्चयित्वा च पितॄन् देवांश् च भारत ॥ न दुर्गतिम् अवाप्नोति वाजपेयं च विन्दति ॥ किंदाने च नरः स्नात्वा किंजप्ये च महीपते ॥ अप्रमेयम् अवाप्नोति दानं जप्यं च भारत ॥ कलश्यां चाप्य् उपस्पृश्य श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ॥ अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ सरकस्य तु पूर्वेण नारदस्य महात्मनः ॥ तीर्थं कुरुवरश्रेष्ठ अनाजन्मेति विश्रुतम् ॥ तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा प्राणांश् चोत्सृज्य भारत ॥ नारदेनाभ्यनुज्ञातो लोकान् प्राप्नोति दुर्लभान् ॥vaṃśamūlakam āsādya tīrthasevī kurūdvaha || svavaṃśam uddhared rājan snātvā vai vaṃśamūlake || kāyaśodhanam āsādya tīrthaṃ bharatasattama || śarīraśuddhiḥ snātasya tasmiṃs tīrthe na saṃśayaḥ || śuddhadehaś ca saṃyāti śubhāṃl lokān anuttamān || tato gaccheta rājendra tīrthaṃ trailokyaviśrutam || lokā yatroddhṛtāḥ pūrvaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā || lokoddhāraṃ samāsādya tīrthaṃ trailokyaviśrutam || snātvā tīrthavare rājaṃl lokān uddharate svakān || śrītīrthaṃ ca samāsādya vindate śriyam uttamām || kapilātīrtham āsādya brahmacārī samāhitaḥ || tatra snātvārcayitvā ca daivatāni pitṝṃs tathā || kapilānāṃ sahasrasya phalaṃ vindati mānavaḥ || sūryatīrthaṃ samāsādya snātvā niyatamānasaḥ || arcayitvā pitṝn devān upavāsaparāyaṇaḥ || agniṣṭomam avāpnoti sūryalokaṃ ca gacchati || gavāṃbhavanam āsādya tīrthasevī yathākramam || tatrābhiṣekaṃ kurvāṇo gosahasraphalaṃ labhet || śaṅkhinīṃ tatra āsādya tīrthasevī kurūdvaha || devyās tīrthe naraḥ snātvā labhate rūpam uttamam || tato gaccheta rājendra dvārapālam arantukam || tasya tīrthaṃ sarasvatyāṃ yakṣendrasya mahātmanaḥ || tatra snātvā naro rājann agniṣṭomaphalaṃ labhet || tato gaccheta dharmajña brahmāvartaṃ narādhipa || brahmāvarte naraḥ snātvā brahmalokam avāpnuyāt || tato gaccheta dharmajña sutīrthakam anuttamam || yatra saṃnihitā nityaṃ pitaro daivataiḥ saha || tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ || aśvamedham avāpnoti pitṛlokaṃ ca gacchati || tato 'mbuvaśyaṃ dharmajña samāsādya yathākramam || kośeśvarasya tīrtheṣu snātvā bharatasattama || sarvavyādhivinirmukto brahmaloke mahīyate || mātṛtīrthaṃ ca tatraiva yatra snātasya bhārata || prajā vivardhate rājann anantāṃ cāśnute śriyam || tataḥ śītavanaṃ gacchen niyato niyatāśanaḥ || tīrthaṃ tatra mahārāja mahad anyatra durlabham || punāti darśanād eva daṇḍenaikaṃ narādhipa || keśān abhyukṣya vai tasmin pūto bhavati bhārata || tīrthaṃ tatra mahārāja śvānalomāpahaṃ smṛtam || yatra viprā naravyāghra vidvāṃsas tīrthatatparāḥ || śvānalomāpanayane tīrthe bharatasattama || prāṇāyāmair nirharanti śvalomāni dvijottamāḥ || pūtātmānaś ca rājendra prayānti paramāṃ gatim || daśāśvamedhikaṃ caiva tasmiṃs tīrthe mahīpate || tatra snātvā naravyāghra gaccheta paramāṃ gatim || tato gaccheta rājendra mānuṣaṃ lokaviśrutam || yatra kṛṣṇamṛgā rājan vyādhena paripīḍitāḥ || avagāhya tasmin sarasi mānuṣatvam upāgatāḥ || tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā brahmacārī jitendriyaḥ || sarvapāpaviśuddhātmā svargaloke mahīyate || mānuṣasya tu pūrveṇa krośamātre mahīpate || āpagā nāma vikhyātā nadī siddhaniṣevitā || śyāmākabhojanaṃ tatra yaḥ prayacchati mānavaḥ || devān pitṝṃś ca uddiśya tasya dharmaphalaṃ mahat || ekasmin bhojite vipre koṭir bhavati bhojitā || tatra snātvārcayitvā ca daivatāni pitṝṃs tathā || uṣitvā rajanīm ekām agniṣṭomaphalaṃ labhet || tato gaccheta rājendra brahmaṇaḥ sthānam uttamam || brahmodumbaram ity eva prakāśaṃ bhuvi bhārata || tatra saptarṣikuṇḍeṣu snātasya kurupuṃgava || kedāre caiva rājendra kapiṣṭhalamahātmanaḥ || brahmāṇam abhigamyātha śuciḥ prayatamānasaḥ || sarvapāpaviśuddhātmā brahmalokaṃ prapadyate || kapiṣṭhalasya kedāraṃ samāsādya sudurlabham || antardhānam avāpnoti tapasā dagdhakilbiṣaḥ || tato gaccheta rājendra sarakaṃ lokaviśrutam || kṛṣṇapakṣe caturdaśyām abhigamya vṛṣadhvajam || labhate sarvakāmān hi svargalokaṃ ca gacchati || tisraḥ koṭyas tu tīrthānāṃ sarake kurunandana || rudrakoṭis tathā kūpe hradeṣu ca mahīpate || ilāspadaṃ ca tatraiva tīrthaṃ bharatasattama || tatra snātvārcayitvā ca pitṝn devāṃś ca bhārata || na durgatim avāpnoti vājapeyaṃ ca vindati || kiṃdāne ca naraḥ snātvā kiṃjapye ca mahīpate || aprameyam avāpnoti dānaṃ japyaṃ ca bhārata || kalaśyāṃ cāpy upaspṛśya śraddadhāno jitendriyaḥ || agniṣṭomasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ || sarakasya tu pūrveṇa nāradasya mahātmanaḥ || tīrthaṃ kuruvaraśreṣṭha anājanmeti viśrutam || tatra tīrthe naraḥ snātvā prāṇāṃś cotsṛjya bhārata || nāradenābhyanujñāto lokān prāpnoti durlabhān ||Pulastya continues to list the tīrthas of Kurukṣetra and its surroundings: Vaṃśamūlaka purifies the lineage, Kāyaśodhana purifies the body, Lokoddhāra is linked to Viṣṇu, then Śrī, Kapilā, Sūrya, Gavāṃbhavana, Śaṅkhinī, Arantuka, Brahmāvarta, Sutīrtha, Ambuvaśya, Mātṛ-tīrtha, Śītavana, Mānuṣa, Āpagā, Brahmodumbara, Kapiṣṭhala, Saraka, Rudrakoṭi, Ilāspada, Kindāna, Kiñjapya, Kalaśī, and Nārada's Anājanma.

अनुवाद

Then many places are named: Vaṃśamūlaka, where one raises up one's lineage; Kāyaśodhana, where the body is purified and the highest blessed worlds are attained; Lokoddhāra, where mighty Viṣṇu once raised up the worlds, so that bathing there elevates one's own kinsmen; Śrī-tīrtha, which bestows the highest beauty and prosperity; Kapilā-tīrtha, Sūrya-tīrtha, Gavāṃbhavana, Śaṅkhinī, and the tīrtha of the yakṣa-lord Arantuka on the Sarasvatī. Then come Brahmāvarta, Sutīrthaka, where the ancestors dwell together with the gods, Ambuvaśya and the tīrthas of Kośeśvara, Mātṛ-tīrtha, where offspring multiply, Śītavana, which purifies by the mere sight of it, and the place where the wise twice-born, through prāṇāyāma, expel impurity. At Mānuṣa, black antelope, harried by a hunter, entered the lake and attained human form; a man who bathes there with senses subdued shines in the heavenly world. On the river Āpagā, even a small offering made to the gods and ancestors becomes a great merit. At Brahmodumbara, in the seven ponds of the ṛṣis and at Kapiṣṭhala, a man is purified and attains the world of Brahmā; in the hard-to-reach Kedāra of Kapiṣṭhala, austerity burns away sins. At Saraka, by Vṛṣadhvaja, at Rudrakoṭi, Ilāspada, Kindāna, Kiñjapya and Kalaśī, the pilgrim obtains the fruits of sacrifices and gifts. East of Saraka lies the tīrtha of the great Nārada, called Anājanma; one who bathes there and gives up his life with Nārada's permission attains worlds hard to reach.

भाष्य

The catalog continually links body, lineage, ancestors, and personal purification. Dharma here is conceived as the restoration of bonds, not as solitary merit.

संस्करण

c7dfc35a08f7 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:06:17 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN