महाभारत 3.209.1-8

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
बृहस्पतेश् चान्द्रमसी भार्याभूद् या यशस्विनी ॥
अग्नीन् साजनयत् पुण्यान् षडेकां चापि पुत्रिकाम् ॥
आहुतिष्व् एव यस्याग्नेर् हविषाज्यं विधीयते ॥
सो ऽग्निर् बृहस्पतेः पुत्रः शंयुर् नाम महाप्रभः ॥
चातुर्मास्येषु यस्येष्ट्याम् अश्वमेधे ऽग्रजः पशुः ॥
दीप्तो ज्वालैर् अनेकाभैर् अग्निर् एको ऽथ वीर्यवान् ॥
शंयोर् अप्रतिमा भार्या सत्या सत्या च धर्मजा ॥
अग्निस् तस्य सुतो दीप्तस् तिस्रः कन्याश् च सुव्रताः ॥
प्रथमेनाज्यभागेन पूज्यते यो ऽग्निर् अध्वरे ॥
अग्निस् तस्य भरद्वाजः प्रथमः पुत्र उच्यते ॥
पौर्णमास्येषु सर्वेषु हविषाज्यं स्रुवोद्यतम् ॥
भरतो नामतः सो ऽग्निर् द्वितीयः शंयुतः सुतः ॥
तिस्रः कन्या भवन्त्य् अन्या यासां स भरतः पतिः ॥
भरतस् तु सुतस् तस्य भरत्य् एका च पुत्रिका ॥
भरतो भरतस्याग्नेः पावकस् तु प्रजापतेः ॥
महान् अत्यर्थम् अहितस् तथा भरतसत्तम ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
bṛhaspateś cāndramasī bhāryābhūd yā yaśasvinī ||
agnīn sājanayat puṇyān ṣaḍekāṃ cāpi putrikām ||
āhutiṣv eva yasyāgner haviṣājyaṃ vidhīyate ||
so 'gnir bṛhaspateḥ putraḥ śaṃyur nāma mahāprabhaḥ ||
cāturmāsyeṣu yasyeṣṭyām aśvamedhe 'grajaḥ paśuḥ ||
dīpto jvālair anekābhair agnir eko 'tha vīryavān ||
śaṃyor apratimā bhāryā satyā satyā ca dharmajā ||
agnis tasya suto dīptas tisraḥ kanyāś ca suvratāḥ ||
prathamenājyabhāgena pūjyate yo 'gnir adhvare ||
agnis tasya bharadvājaḥ prathamaḥ putra ucyate ||
paurṇamāsyeṣu sarveṣu haviṣājyaṃ sruvodyatam ||
bharato nāmataḥ so 'gnir dvitīyaḥ śaṃyutaḥ sutaḥ ||
tisraḥ kanyā bhavanty anyā yāsāṃ sa bharataḥ patiḥ ||
bharatas tu sutas tasya bharaty ekā ca putrikā ||
bharato bharatasyāgneḥ pāvakas tu prajāpateḥ ||
mahān atyartham ahitas tathā bharatasattama ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच बृहस्पतेश् चान्द्रमसी भार्याभूद् या यशस्विनी ॥ अग्नीन् साजनयत् पुण्यान् षडेकां चापि पुत्रिकाम् ॥ आहुतिष्व् एव यस्याग्नेर् हविषाज्यं विधीयते ॥ सो ऽग्निर् बृहस्पतेः पुत्रः शंयुर् नाम महाप्रभः ॥ चातुर्मास्येषु यस्येष्ट्याम् अश्वमेधे ऽग्रजः पशुः ॥ दीप्तो ज्वालैर् अनेकाभैर् अग्निर् एको ऽथ वीर्यवान् ॥ शंयोर् अप्रतिमा भार्या सत्या सत्या च धर्मजा ॥ अग्निस् तस्य सुतो दीप्तस् तिस्रः कन्याश् च सुव्रताः ॥ प्रथमेनाज्यभागेन पूज्यते यो ऽग्निर् अध्वरे ॥ अग्निस् तस्य भरद्वाजः प्रथमः पुत्र उच्यते ॥ पौर्णमास्येषु सर्वेषु हविषाज्यं स्रुवोद्यतम् ॥ भरतो नामतः सो ऽग्निर् द्वितीयः शंयुतः सुतः ॥ तिस्रः कन्या भवन्त्य् अन्या यासां स भरतः पतिः ॥ भरतस् तु सुतस् तस्य भरत्य् एका च पुत्रिका ॥ भरतो भरतस्याग्नेः पावकस् तु प्रजापतेः ॥ महान् अत्यर्थम् अहितस् तथा भरतसत्तम ॥mārkaṇḍeya uvāca bṛhaspateś cāndramasī bhāryābhūd yā yaśasvinī || agnīn sājanayat puṇyān ṣaḍekāṃ cāpi putrikām || āhutiṣv eva yasyāgner haviṣājyaṃ vidhīyate || so 'gnir bṛhaspateḥ putraḥ śaṃyur nāma mahāprabhaḥ || cāturmāsyeṣu yasyeṣṭyām aśvamedhe 'grajaḥ paśuḥ || dīpto jvālair anekābhair agnir eko 'tha vīryavān || śaṃyor apratimā bhāryā satyā satyā ca dharmajā || agnis tasya suto dīptas tisraḥ kanyāś ca suvratāḥ || prathamenājyabhāgena pūjyate yo 'gnir adhvare || agnis tasya bharadvājaḥ prathamaḥ putra ucyate || paurṇamāsyeṣu sarveṣu haviṣājyaṃ sruvodyatam || bharato nāmataḥ so 'gnir dvitīyaḥ śaṃyutaḥ sutaḥ || tisraḥ kanyā bhavanty anyā yāsāṃ sa bharataḥ patiḥ || bharatas tu sutas tasya bharaty ekā ca putrikā || bharato bharatasyāgneḥ pāvakas tu prajāpateḥ || mahān atyartham ahitas tathā bharatasattama ||The wife of Brihaspati, Chandramasi, bore six sacred fires and one daughter; the first great fire, to which clarified butter is offered in the ahuti, is called Shamyu; his wife Satya, daughter of Dharma, bore the radiant Agni and three daughters; the fire honored with the first portion of ajya in the adhvara is called Bharadvaja; the second son of Shamyu is Bharata, connected with the paurnamasi and the raised sruva; Bharata has a son Bharata and a daughter Bharati; from the fire of Bharata, Pavaka is born to Prajapati, great and dangerous.

अनुवाद

The wife of Brihaspati, the glorious Chandramasi, bore six sacred fires and one daughter. The fire to which havis and ajya are offered in the ahuti was Brihaspati's son named Shamyu, great in splendor. His incomparable wife was Satya, daughter of Dharma; he had a radiant son, Agni, and three virtuous daughters. The fire honored with the first portion of ajya in the adhvara is called Bharadvaja, the first son. Shamyu's second son is Bharata, connected with the paurnamasi, when havis with ajya is raised on the sruva. This Bharata has a son named Bharata and a daughter named Bharati. From the fire of Bharata, Pavaka is born to Prajapati, exceedingly great and perilous.

भाष्य

The sacrificial fire receives its names from the precise moments of the rite. In this way ritual detail becomes the genealogy of a sacred power.

संस्करण

6a4d08a2811a · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:21:11 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN