महाभारत
Bhagavad-yāna (094) (Kṛṣṇa's Embassy to the Kurus, Chapters 71-137)5.94.16-20
4660 / 15823
महाभारत · 5.94.16-20
देवनागरी

राम उवाच
स राजा महतीं सेनां योजयित्वा षडङ्गिनीम् ॥
अमृष्यमाणः संप्रायाद् यत्र ताव् अपराजितौ ॥
स गत्वा विषमं घोरं पर्वतं गन्धमादनम् ॥
मृगयाणो ऽन्वगच्छत् तौ तापसाव् अपराजितौ ॥
तौ दृष्ट्वा क्षुत्पिपासाभ्यां कृशौ धमनिसंततौ ॥
शीतवातातपैश् चैव कर्शितौ पुरुषोत्तमौ ॥
अभिगम्योपसंगृह्य पर्यपृच्छद् अनामयम् ॥
तम् अर्चित्वा मूलफलैर् आसनेनोदकेन च ॥
न्यमन्त्रयेतां राजानं किं कार्यं क्रियताम् इति ॥
दम्भोद्भव उवाच
बाहुभ्यां मे जिता भूमिर् निहताः सर्वशत्रवः ॥
भवद्भ्यां युद्धम् आकाङ्क्षन्न् उपयातो ऽस्मि पर्वतम् ॥
आतिथ्यं दीयताम् एतत् काङ्क्षितं मे चिरं प्रति ॥

लिप्यंतरण (IAST)

rāma uvāca
sa rājā mahatīṃ senāṃ yojayitvā ṣaḍaṅginīm ||
amṛṣyamāṇaḥ saṃprāyād yatra tāv aparājitau ||
sa gatvā viṣamaṃ ghoraṃ parvataṃ gandhamādanam ||
mṛgayāṇo 'nvagacchat tau tāpasāv aparājitau ||
tau dṛṣṭvā kṣutpipāsābhyāṃ kṛśau dhamanisaṃtatau ||
śītavātātapaiś caiva karśitau puruṣottamau ||
abhigamyopasaṃgṛhya paryapṛcchad anāmayam ||
tam arcitvā mūlaphalair āsanenodakena ca ||
nyamantrayetāṃ rājānaṃ kiṃ kāryaṃ kriyatām iti ||
dambhodbhava uvāca
bāhubhyāṃ me jitā bhūmir nihatāḥ sarvaśatravaḥ ||
bhavadbhyāṃ yuddham ākāṅkṣann upayāto 'smi parvatam ||
ātithyaṃ dīyatām etat kāṅkṣitaṃ me ciraṃ prati ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
रामrāmaRama; Parashurama
उवाचuvācasaid; spoke
sahe; this
राजाrājāsovereign; ruler
महतींmahatīṃgreat; vast
सेनांsenāṃarmy; host
योजयित्वाyojayitvāhaving assembled; having marshaled
षडङ्गिनीम्ṣaḍaṅginīmsixfold; composed of six divisions
अमृष्यमाणःamṛṣyamāṇaḥunable to bear it; not tolerating
संप्रायाद्saṃprāyādset forth; marched
यत्रyatrawhere; to where
ताव्tāvthe two of them; both
अपराजितौaparājitautwo unconquered ones; both unvanquished
sahe; this
गत्वाgatvāhaving gone; having arrived
विषमंviṣamaṃdifficult; dangerous, impassable
घोरंghoraṃterrible; fearsome
पर्वतंparvataṃmountain; mountain range, rock
गन्धमादनम्gandhamādanamGandhamadana; Mount Gandhamadana; the fragrant mountain
मृगयाणोmṛgayāṇoseeking; searching for
ऽन्वगच्छत्'nvagacchatfound; went after them
तौtauthese two; both
तापसाव्tāpasāvtwo ascetics; both penitents
अपराजितौaparājitautwo unconquered ones; both unvanquished
तौtauthese two; both
दृष्ट्वाdṛṣṭvāhaving seen; having noticed
क्षुत्पिपासाभ्यांkṣutpipāsābhyāṃby hunger and thirst; from hunger and thirst
कृशौkṛśauemaciated; wasted
धमनिसंततौdhamanisaṃtatauwith veins standing out; with bodies covered in veins
शीतवातातपैश्śītavātātapaiśby cold, wind and heat; from chill, wind and blaze
चैवcaivaand also; and indeed
कर्शितौkarśitauworn out; emaciated
पुरुषोत्तमौpuruṣottamautwo supreme men; two best among men
अभिगम्योपसंगृह्यabhigamyopasaṃgṛhyahaving approached and reverently greeted; having drawn near and paid homage
पर्यपृच्छद्paryapṛcchadasked about; inquired after
अनामयम्anāmayamwelfare; health
तम्tamhim; that one
अर्चित्वाarcitvāhaving honored; having paid respect
मूलफलैर्mūlaphalairwith roots and fruits; with roots and fruit
आसनेनोदकेनāsanenodakenawith a seat and water; with a place and water
caand; also
न्यमन्त्रयेतांnyamantrayetāṃthey invited; they addressed with an offer
राजानंrājānaṃthe king; the ruler
किंkiṃwhat; what kind of
कार्यंkāryaṃto be done; must be done
क्रियताम्kriyatāmlet it be done; let it be accomplished
इतिitithus; as if to say
दम्भोद्भवdambhodbhavao Dambhodbhava; king Dambhodbhava
उवाचuvācasaid; spoke
बाहुभ्यांbāhubhyāṃwith two arms; with both arms, with my arms
मेmeby me; mine
जिताjitāconquered; won
भूमिर्bhūmirkingdom; earthly domain
निहताःnihatāḥslain; struck down
सर्वशत्रवःsarvaśatravaḥall enemies; all foes
भवद्भ्यांbhavadbhyāṃwith you two; from both of you
युद्धम्yuddhamwar; battle
आकाङ्क्षन्न्ākāṅkṣanndesiring; seeking to obtain
उपयातोupayātoarrived; come
ऽस्मि'smiI am; I am
पर्वतम्parvatamthe mountain; to the mountain
आतिथ्यंātithyaṃhospitality; reception of a guest
दीयताम्dīyatāmlet it be given; give
एतत्etatthis; such
काङ्क्षितंkāṅkṣitaṃdesired; long-wished
मेmeby me; for me
चिरंciraṃlong; for a long time
प्रतिpratiduring; throughout
अनुवाद

And Keshava, endowed with great intelligence and radiant with beauty, soon came out onto the broad street, which had earlier been swept and sprinkled with water and was fit for use by the greatest of kings. And as this scion of the Dashariha line set out on his way, cymbals sounded and conches were blown, while other instruments poured forth their music. And a multitude of young heroes, the finest in the world in valor and possessed of lion-like prowess, moved forward, surrounding Sauri's chariot. And thousands of soldiers, clad in many-colored garments, bearing swords, spears, and axes, walked ahead of Keshava. And as many as five hundred elephants and thousands of chariots followed the unconquered hero of the Dashariha line as he went. And, O scourge of enemies, all the inhabitants of the capital, of every age and both sexes, eager to behold Janardana, came out into the streets.

संस्करण

b4c78740f790 · प्रकाशित 17 जुल॰ 2026, 5:18:56 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से