महाभारत
The Sarasvatī Tīrthas; the River Turns Back for the Sages9.36.39-44
9501 / 15823
महाभारत · 9.36.39-44
देवनागरी

वैशंपायन उवाच
पूर्वं कृतयुगे राजन् नैमिषेयास् तपस्विनः ॥
वर्तमाने सुबहुले सत्रे द्वादशवार्षिके ॥
ऋषयो बहवो राजंस् तत्र संप्रतिपेदिरे ॥
उषित्वा च महाभागास् तस्मिन् सत्रे यथाविधि ॥
निवृत्ते नैमिषेये वै सत्रे द्वादशवार्षिके ॥
आजग्मुर् ऋषयस् तत्र बहवस् तीर्थकारणात् ॥
ऋषीणां बहुलत्वात् तु सरस्वत्या विशां पते ॥
तीर्थानि नगरायन्ते कूले वै दक्षिणे तदा ॥
समन्तपञ्चकं यावत् तावत् ते द्विजसत्तमाः ॥
तीर्थलोभान् नरव्याघ्र नद्यास् तीरं समाश्रिताः ॥
जुह्वतां तत्र तेषां तु मुनीनां भावितात्मनाम् ॥
स्वाध्यायेनापि महता बभूवुः पूरिता दिशः ॥
अग्निहोत्रैस् ततस् तेषां हूयमानैर् महात्मनाम् ॥
अशोभत सरिच्छ्रेष्ठा दीप्यमानैः समन्ततः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
pūrvaṃ kṛtayuge rājan naimiṣeyās tapasvinaḥ ||
vartamāne subahule satre dvādaśavārṣike ||
ṛṣayo bahavo rājaṃs tatra saṃpratipedire ||
uṣitvā ca mahābhāgās tasmin satre yathāvidhi ||
nivṛtte naimiṣeye vai satre dvādaśavārṣike ||
ājagmur ṛṣayas tatra bahavas tīrthakāraṇāt ||
ṛṣīṇāṃ bahulatvāt tu sarasvatyā viśāṃ pate ||
tīrthāni nagarāyante kūle vai dakṣiṇe tadā ||
samantapañcakaṃ yāvat tāvat te dvijasattamāḥ ||
tīrthalobhān naravyāghra nadyās tīraṃ samāśritāḥ ||
juhvatāṃ tatra teṣāṃ tu munīnāṃ bhāvitātmanām ||
svādhyāyenāpi mahatā babhūvuḥ pūritā diśaḥ ||
agnihotrais tatas teṣāṃ hūyamānair mahātmanām ||
aśobhata saricchreṣṭhā dīpyamānaiḥ samantataḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
पूर्वं कृतयुगे राजन्pūrvaṃ kṛtayuge rājanнекогда, в Крита-югу, о царь
नैमिषेयाः तपस्विनःnaimiṣeyāḥ tapasvinaḥнаймишейские подвижники
वर्तमाने सुबहुले सत्रेvartamāne subahule satreпри шедшей весьма многолюдной саттре
द्वादशवार्षिकेdvādaśavārṣikeдвенадцатилетней
उषित्वा च महाभागाःuṣitvā ca mahābhāgāḥпробыв, великие долею
तस्मिन् सत्रे यथाविधिtasmin satre yathāvidhiна той саттре, по уставу
निवृत्ते नैमिषेये वैnivṛtte naimiṣeye vaiкогда окончилась наймишейская
सत्रे द्वादशवार्षिकेsatre dvādaśavārṣikeсаттра двенадцатилетняя
ऋषीणां बहुलत्वात् तुṛṣīṇāṃ bahulatvāt tuот множества риши
सरस्वत्या विशां पतेsarasvatyā viśāṃ pateу Сарасвати, о владыка людей
तीर्थानि नगरायन्तेtīrthāni nagarāyanteброды стали как города
कूले वै दक्षिणे तदाkūle vai dakṣiṇe tadāна южном берегу тогда
समन्तपञ्चकं यावत्samantapañcakaṃ yāvatдо самого Самантапанчаки
तावत् ते द्विजसत्तमाःtāvat te dvijasattamāḥнастолько те лучшие из брахманов
तीर्थलोभात् नरव्याघ्रtīrthalobhāt naravyāghraиз желания брода, о тигр среди мужей
नद्याः तीरं समाश्रिताःnadyāḥ tīraṃ samāśritāḥк берегу реки прибегли
जुह्वतां तत्र तेषां तुjuhvatāṃ tatra teṣāṃ tuкогда возливали там они
मुनीनां भावितात्मनाम्munīnāṃ bhāvitātmanāmмудрецы, чистые душою
स्वाध्यायेन अपि महताsvādhyāyena api mahatāи великим чтением Вед
बभूवुः पूरिताः दिशःbabhūvuḥ pūritāḥ diśaḥнаполнились стороны света
अग्निहोत्रैः ततः तेषांagnihotraiḥ tataḥ teṣāṃагнихотрами тогда их
हूयमानैः महात्मनाम्hūyamānaiḥ mahātmanāmвозливаемыми, великих духом
अशोभत सरिच्छ्रेष्ठाaśobhata saricchreṣṭhāсияла лучшая из рек
दीप्यमानैः समन्ततःdīpyamānaiḥ samantataḥпылающими повсюду
अनुवाद

Вайшампаяна сказал: «Некогда, в Крита-югу, о царь, наймишейские подвижники — при шедшей весьма многолюдной двенадцатилетней саттре, пробыв, великие долею, на той саттре по уставу, когда окончилась наймишейская двенадцатилетняя саттра, — от множества риши, о владыка людей, броды Сарасвати стали как города на южном берегу тогда. До самого Самантапанчаки те лучшие из брахманов, из желания брода, о тигр среди мужей, к берегу реки прибегли. Когда возливали там те мудрецы, чистые душою, и великим чтением Вед наполнились стороны света. Агнихотрами тогда их, возливаемыми, великих духом, сияла лучшая из рек, пылающими повсюду».

संस्करण

67f109a9cd61 · प्रकाशित 20 जून 2026, 3:55:00 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से