महाभारत
The Consecration of Skanda; the Gift of the Hosts9.44.87-101
9584 / 15823
महाभारत · 9.44.87-101
देवनागरी

नानावृक्षभुजाः के चित् कटिशीर्षास् तथापरे ॥
भुजंगभोगवदना नानागुल्मनिवासिनः ॥
चीरसंवृतगात्राश् च तथा फलकवाससः ॥
नानावेषधराश् चैव चर्मवासस एव च ॥
उष्णीषिणो मुकुटिनः कम्बुग्रीवाः सुवर्चसः ॥
किरीटिनः पञ्चशिखास् तथा कठिनमूर्धजाः ॥
त्रिशिखा द्विशिखाश् चैव तथा सप्तशिखाः परे ॥
शिखण्डिनो मुकुटिनो मुण्डाश् च जटिलास् तथा ॥
चित्रमाल्यधराः के चित् के चिद् रोमाननास् तथा ॥
दिव्यमाल्याम्बरधराः सततं प्रियविग्रहाः ॥
कृष्णा निर्मांसवक्त्राश् च दीर्घपृष्ठा निरूदराः ॥
स्थूलपृष्ठा ह्रस्वपृष्ठाः प्रलम्बोदरमेहनाः ॥
महाभुजा ह्रस्वभुजा ह्रस्वगात्राश् च वामनाः ॥
कुब्जाश् च दीर्घजङ्घाश् च हस्तिकर्णशिरोधराः ॥
हस्तिनासाः कूर्मनासा वृकनासास् तथापरे ॥
दीर्घोष्ठा दीर्घजिह्वाश् च विकराला ह्य् अधोमुखाः ॥
महादंष्ट्रा ह्रस्वदंष्ट्राश् चतुर्दंष्ट्रास् तथापरे ॥
वारणेन्द्रनिभाश् चान्ये भीमा राजन् सहस्रशः ॥
सुविभक्तशरीराश् च दीप्तिमन्तः स्वलंकृताः ॥
पिङ्गाक्षाः शङ्कुकर्णाश् च वक्रनासाश् च भारत ॥
पृथुदंष्ट्रा महादंष्ट्राः स्थूलौष्ठा हरिमूर्धजाः ॥
नानापादौष्ठदंष्ट्राश् च नानाहस्तशिरोधराः ॥
नानावर्मभिर् आच्छन्ना नानाभाषाश् च भारत ॥
कुशला देशभाषासु जल्पन्तो ऽन्योन्यम् ईश्वराः ॥
हृष्टाः परिपतन्ति स्म महापारिषदास् तथा ॥
दीर्घग्रीवा दीर्घनखा दीर्घपादशिरोभुजाः ॥
पिङ्गाक्षा नीलकण्ठाश् च लम्बकर्णाश् च भारत ॥
वृकोदरनिभाश् चैव के चिद् अञ्जनसंनिभाः ॥
श्वेताङ्गा लोहितग्रीवाः पिङ्गाक्षाश् च तथापरे ॥
कल्माषा बहवो राजंश् चित्रवर्णाश् च भारत ॥
चामरापीडकनिभाः श्वेतलोहितराजयः ॥
नानावर्णाः सवर्णाश् च मयूरसदृशप्रभाः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

nānāvṛkṣabhujāḥ ke cit kaṭiśīrṣās tathāpare ||
bhujaṃgabhogavadanā nānāgulmanivāsinaḥ ||
cīrasaṃvṛtagātrāś ca tathā phalakavāsasaḥ ||
nānāveṣadharāś caiva carmavāsasa eva ca ||
uṣṇīṣiṇo mukuṭinaḥ kambugrīvāḥ suvarcasaḥ ||
kirīṭinaḥ pañcaśikhās tathā kaṭhinamūrdhajāḥ ||
triśikhā dviśikhāś caiva tathā saptaśikhāḥ pare ||
śikhaṇḍino mukuṭino muṇḍāś ca jaṭilās tathā ||
citramālyadharāḥ ke cit ke cid romānanās tathā ||
divyamālyāmbaradharāḥ satataṃ priyavigrahāḥ ||
kṛṣṇā nirmāṃsavaktrāś ca dīrghapṛṣṭhā nirūdarāḥ ||
sthūlapṛṣṭhā hrasvapṛṣṭhāḥ pralambodaramehanāḥ ||
mahābhujā hrasvabhujā hrasvagātrāś ca vāmanāḥ ||
kubjāś ca dīrghajaṅghāś ca hastikarṇaśirodharāḥ ||
hastināsāḥ kūrmanāsā vṛkanāsās tathāpare ||
dīrghoṣṭhā dīrghajihvāś ca vikarālā hy adhomukhāḥ ||
mahādaṃṣṭrā hrasvadaṃṣṭrāś caturdaṃṣṭrās tathāpare ||
vāraṇendranibhāś cānye bhīmā rājan sahasraśaḥ ||
suvibhaktaśarīrāś ca dīptimantaḥ svalaṃkṛtāḥ ||
piṅgākṣāḥ śaṅkukarṇāś ca vakranāsāś ca bhārata ||
pṛthudaṃṣṭrā mahādaṃṣṭrāḥ sthūlauṣṭhā harimūrdhajāḥ ||
nānāpādauṣṭhadaṃṣṭrāś ca nānāhastaśirodharāḥ ||
nānāvarmabhir ācchannā nānābhāṣāś ca bhārata ||
kuśalā deśabhāṣāsu jalpanto 'nyonyam īśvarāḥ ||
hṛṣṭāḥ paripatanti sma mahāpāriṣadās tathā ||
dīrghagrīvā dīrghanakhā dīrghapādaśirobhujāḥ ||
piṅgākṣā nīlakaṇṭhāś ca lambakarṇāś ca bhārata ||
vṛkodaranibhāś caiva ke cid añjanasaṃnibhāḥ ||
śvetāṅgā lohitagrīvāḥ piṅgākṣāś ca tathāpare ||
kalmāṣā bahavo rājaṃś citravarṇāś ca bhārata ||
cāmarāpīḍakanibhāḥ śvetalohitarājayaḥ ||
nānāvarṇāḥ savarṇāś ca mayūrasadṛśaprabhāḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
नानावृक्षभुजाः के चित्nānāvṛkṣabhujāḥ ke citс руками, как разные деревья, некоторые
कटिशीर्षाः तथा अपरेkaṭiśīrṣāḥ tathā apareс головою на бёдрах, иные
भुजंगभोगवदनाःbhujaṃgabhogavadanāḥс лицами, как тело змеи
नानागुल्मनिवासिनःnānāgulmanivāsinaḥв разных кустах живущие
चीरसंवृतगात्राः चcīrasaṃvṛtagātrāḥ caс телами, обмотанными лохмотьями
तथा फलकवाससःtathā phalakavāsasaḥи одетые в кору
नानावेषधराः च एवnānāveṣadharāḥ ca evaв разные одежды облачённые
चर्मवाससः एव चcarmavāsasaḥ eva caи в шкуры одетые
उष्णीषिणः मुकुटिनःuṣṇīṣiṇaḥ mukuṭinaḥв тюрбанах, в венцах
कम्बुग्रीवाः सुवर्चसःkambugrīvāḥ suvarcasaḥс шеями, как раковина, сияющие
किरीटिनः पञ्चशिखाःkirīṭinaḥ pañcaśikhāḥв диадемах, с пятью хохлами
तथा कठिनमूर्धजाःtathā kaṭhinamūrdhajāḥи с жёсткими волосами
त्रिशिखाः द्विशिखाः च एवtriśikhāḥ dviśikhāḥ ca evaтрёххохлые, двуххохлые
तथा सप्तशिखाः परेtathā saptaśikhāḥ pareи семихохлые, иные
शिखण्डिनः मुकुटिनःśikhaṇḍinaḥ mukuṭinaḥс косицами, в венцах
मुण्डाः च जटिलाः तथाmuṇḍāḥ ca jaṭilāḥ tathāбритоголовые и косматые
चित्रमाल्यधराः के चित्citramālyadharāḥ ke citв пёстрых венках, некоторые
के चित् रोमाननाः तथाke cit romānanāḥ tathāнекоторые с волосатыми лицами
दिव्यमाल्याम्बरधराःdivyamālyāmbaradharāḥв дивных венках и одеждах
सततं प्रियविग्रहाःsatataṃ priyavigrahāḥвсегда приятного облика
कृष्णाः निर्मांसवक्त्राः चkṛṣṇāḥ nirmāṃsavaktrāḥ caчёрные, с безмясыми лицами
दीर्घपृष्ठाः निरूदराःdīrghapṛṣṭhāḥ nirūdarāḥдлинноспинные, безбрюхие
स्थूलपृष्ठाः ह्रस्वपृष्ठाःsthūlapṛṣṭhāḥ hrasvapṛṣṭhāḥтолстоспинные, короткоспинные
प्रलम्बोदरमेहनाःpralambodaramehanāḥс отвислыми животами и удами
महाभुजाः ह्रस्वभुजाःmahābhujāḥ hrasvabhujāḥбольшерукие, короткорукие
ह्रस्वगात्राः च वामनाःhrasvagātrāḥ ca vāmanāḥмалотелые и карлики
कुब्जाः च दीर्घजङ्घाः चkubjāḥ ca dīrghajaṅghāḥ caгорбатые и длинноголенные
हस्तिकर्णशिरोधराःhastikarṇaśirodharāḥсо слоновьими ушами и головами
हस्तिनासाः कूर्मनासाःhastināsāḥ kūrmanāsāḥсо слоновьими носами, черепашьими носами
वृकनासाः तथा अपरेvṛkanāsāḥ tathā apareс волчьими носами, иные
दीर्घोष्ठाः दीर्घजिह्वाः चdīrghoṣṭhāḥ dīrghajihvāḥ caдлинногубые, длинноязыкие
विकरालाः हि अधोमुखाःvikarālāḥ hi adhomukhāḥужасные, вниз обращённые лицом
महादंष्ट्राः ह्रस्वदंष्ट्राःmahādaṃṣṭrāḥ hrasvadaṃṣṭrāḥбольшеклыкие, малоклыкие
चतुर्दंष्ट्राः तथा अपरेcaturdaṃṣṭrāḥ tathā apareчетырёхклыкие, иные
वारणेन्द्रनिभाः च अन्येvāraṇendranibhāḥ ca anyeподобные владыке слонов, иные
भीमाः राजन् सहस्रशःbhīmāḥ rājan sahasraśaḥстрашные, о царь, тысячами
सुविभक्तशरीराः चsuvibhaktaśarīrāḥ caс хорошо сложенными телами
दीप्तिमन्तः स्वलंकृताःdīptimantaḥ svalaṃkṛtāḥсияющие, хорошо убранные
पिङ्गाक्षाः शङ्कुकर्णाः चpiṅgākṣāḥ śaṅkukarṇāḥ caжелтоокие, колышек-ухие
वक्रनासाः च भारतvakranāsāḥ ca bhārataкривоносые, о Бхарата
पृथुदंष्ट्राः महादंष्ट्राःpṛthudaṃṣṭrāḥ mahādaṃṣṭrāḥширококлыкие, большеклыкие
स्थूलौष्ठाः हरिमूर्धजाःsthūlauṣṭhāḥ harimūrdhajāḥтолстогубые, с рыжими волосами
नानापादौष्ठदंष्ट्राः चnānāpādauṣṭhadaṃṣṭrāḥ caс разными ступнями, губами, клыками
नानाहस्तशिरोधराःnānāhastaśirodharāḥс разными руками и головами
कुशलाः देशभाषासुkuśalāḥ deśabhāṣāsuискусные в наречиях стран
जल्पन्तः अन्योन्यम् ईश्वराःjalpantaḥ anyonyam īśvarāḥбеседующие друг с другом, владыки
हृष्टाः परिपतन्ति स्मhṛṣṭāḥ paripatanti smaрадостные, носились вокруг
महापारिषदाः तथाmahāpāriṣadāḥ tathāвеликие спутники
दीर्घग्रीवाः दीर्घनखाःdīrghagrīvāḥ dīrghanakhāḥдлинношеие, длиннокогтистые
दीर्घपादशिरोभुजाःdīrghapādaśirobhujāḥс длинными ногами, головами, руками
पिङ्गाक्षाः नीलकण्ठाः चpiṅgākṣāḥ nīlakaṇṭhāḥ caжелтоокие, синешеие
लम्बकर्णाः च भारतlambakarṇāḥ ca bhārataдлинноухие, о Бхарата
वृकोदरनिभाः च एवvṛkodaranibhāḥ ca evaподобные волчьебрюхим
के चित् अञ्जनसंनिभाःke cit añjanasaṃnibhāḥнекоторые, как сурьма
श्वेताङ्गाः लोहितग्रीवाःśvetāṅgāḥ lohitagrīvāḥбелотелые, красношеие
पिङ्गाक्षाः च तथा अपरेpiṅgākṣāḥ ca tathā apareжелтоокие, иные
चामरापीडकनिभाःcāmarāpīḍakanibhāḥподобные пучку опахала
श्वेतलोहितराजयःśvetalohitarājayaḥс белыми и красными полосами
नानावर्णाः सवर्णाः चnānāvarṇāḥ savarṇāḥ caразноцветные и одноцветные
मयूरसदृशप्रभाःmayūrasadṛśaprabhāḥс блеском, как у павлина
अनुवाद

«С руками, как разные деревья, некоторые, с головою на бёдрах, иные, с лицами, как тело змеи, в разных кустах живущие; с телами, обмотанными лохмотьями, и одетые в кору, в разные одежды облачённые, и в шкуры одетые; в тюрбанах, в венцах, с шеями, как раковина, сияющие, в диадемах, с пятью хохлами, и с жёсткими волосами; трёххохлые, двуххохлые, и семихохлые, иные, с косицами, в венцах, бритоголовые и косматые; в пёстрых венках, некоторые, некоторые с волосатыми лицами, в дивных венках и одеждах, всегда приятного облика; чёрные, с безмясыми лицами, длинноспинные, безбрюхие, толстоспинные, короткоспинные, с отвислыми животами и удами; большерукие, короткорукие, малотелые и карлики, горбатые и длинноголенные, со слоновьими ушами и головами; со слоновьими носами, черепашьими носами, с волчьими носами, иные, длинногубые, длинноязыкие, ужасные, вниз обращённые лицом; большеклыкие, малоклыкие, четырёхклыкие, иные, подобные владыке слонов, иные, страшные, о царь, тысячами; с хорошо сложенными телами, сияющие, хорошо убранные, желтоокие, колышек-ухие, кривоносые, о Бхарата; ширококлыкие, большеклыкие, толстогубые, с рыжими волосами, с разными ступнями, губами, клыками, с разными руками и головами; искусные в наречиях стран, беседующие друг с другом, владыки, радостные, носились вокруг, великие спутники; длинношеие, длиннокогтистые, с длинными ногами, головами, руками, желтоокие, синешеие, длинноухие, о Бхарата; подобные волчьебрюхим, некоторые, как сурьма, белотелые, красношеие, желтоокие, иные; подобные пучку опахала, с белыми и красными полосами, разноцветные и одноцветные, с блеском, как у павлина».

संस्करण

ea2f7d49f540 · प्रकाशित 20 जून 2026, 4:35:00 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से