महाभारत
The Practical Means of Leading an Army12.101.1-5
10400 / 15823
महाभारत · 12.101.1-5
देवनागरी

युधिष्ठिर उवाच
यथा जयार्थिनः सेनां नयन्ति भरतर्षभ ॥
ईषद् धर्मं प्रपीड्यापि तन् मे ब्रूहि पितामह ॥
भीष्म उवाच
सत्येन हि स्थिता धर्मा उपपत्त्या तथापरे ॥
साध्वाचारतया के चित् तथैवौपयिका अपि ॥
उपायधर्मान् वक्ष्यामि सिद्धार्थान् अर्थधर्मयोः ॥
निर्मर्यादा दस्यवस् तु भवन्ति परिपन्थिनः ॥
तेषां प्रतिविघातार्थं प्रवक्ष्याम्य् अथ नैगमम् ॥
कार्याणां संप्रसिद्ध्यर्थं तान् उपायान् निबोध मे ॥
उभे प्रज्ञे वेदितव्ये ऋज्वी वक्रा च भारत ॥
जानन् वक्रां न सेवेत प्रतिबाधेत चागताम् ॥
अमित्रा एव राजानं भेदेनोपचरन्त्य् उत ॥
तां राजा निकृतिं जानन् यथामित्रान् प्रबाधते ॥

लिप्यंतरण (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
yathā jayārthinaḥ senāṃ nayanti bharatarṣabha ||
īṣad dharmaṃ prapīḍyāpi tan me brūhi pitāmaha ||
bhīṣma uvāca
satyena hi sthitā dharmā upapattyā tathāpare ||
sādhvācāratayā ke cit tathaivaupayikā api ||
upāyadharmān vakṣyāmi siddhārthān arthadharmayoḥ ||
nirmaryādā dasyavas tu bhavanti paripanthinaḥ ||
teṣāṃ prativighātārthaṃ pravakṣyāmy atha naigamam ||
kāryāṇāṃ saṃprasiddhyarthaṃ tān upāyān nibodha me ||
ubhe prajñe veditavye ṛjvī vakrā ca bhārata ||
jānan vakrāṃ na seveta pratibādheta cāgatām ||
amitrā eva rājānaṃ bhedenopacaranty uta ||
tāṃ rājā nikṛtiṃ jānan yathāmitrān prabādhate ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
युधिष्ठिर उवाचyudhiṣṭhira uvācaЮдхиштхира сказал; Юдхиштхира спросил
यथा जयार्थिनःyathā jayārthinaḥкак желающие победы; стремящиеся к победе
सेनाम् नयन्तिsenām nayantiведут войско; направляют армию
भरत ऋषभbharata ṛṣabhaлучший из Бхаратов; о бык Бхаратов
ईषत् धर्मम् प्रपीड्य अपिīṣat dharmam prapīḍya apiдаже немного стеснив дхарму; слегка нарушая праведность
तत् मे ब्रूहिtat me brūhiэто мне скажи; объясни мне
पितामहpitāmahaдед; праотец
भीष्म उवाचbhīṣma uvācaБхишма сказал; Бхишма ответил
सत्येन हि स्थिताः धर्माःsatyena hi sthitāḥ dharmāḥна истине ведь стоят дхармы; правила
उपपत्त्या तथा अपरेupapattyā tathā apareиные же на уместном основании; на целесообразности
साधु आचारतया के चित्sādhu ācāratayā ke citнекоторые на поведении добрых; на достойном обычае
तथा एव औपयिकाः अपिtathā eva aupayikāḥ apiа также пригодные средства; практические приёмы
उपाय धर्मान् वक्ष्यामिupāya dharmān vakṣyāmiдхармы средств я скажу; правила приёмов
सिद्ध अर्थान्siddha arthānдостигающие цели; успешные
अर्थ धर्मयोःartha dharmayoḥдля пользы и дхармы; в деле и праведности
निर्मर्यादाः दस्यवः तुnirmaryādāḥ dasyavaḥ tuа разбойники без границ; нарушители пределов
भवन्ति परिपन्थिनःbhavanti paripanthinaḥстановятся врагами на пути; препятствующими
तेषाम् प्रतिविघात अर्थम्teṣām prativighāta arthamради противодействия им; для их отражения
प्रवक्ष्यामि अथpravakṣyāmi athaтеперь я изложу; скажу
नैगमम्naigamamустановленное правило; традиционное наставление
कार्याणाम् संप्रसिद्धि अर्थम्kāryāṇām saṃprasiddhi arthamради полного успеха дел; для исполнения задач
तान् उपायान् निबोध मेtān upāyān nibodha meэти средства узнай от меня; выслушай мои приёмы
उभे प्रज्ञे वेदितव्येubhe prajñe veditavyeобе мудрости следует знать; два вида разумения
ऋज्वी वक्रा चṛjvī vakrā caпрямую и кривую; честную и обходную
भारतbhārataо Бхарата; потомок Бхараты
जानन् वक्राम्jānan vakrāmзная кривую; понимая обходную
न सेवेतna sevetaне должен служить ей; не должен применять
प्रतिबाधेत च आगताम्pratibādheta ca āgatāmи пришедшую отражать; противостоять ей
अमित्राः एवamitrāḥ evaименно враги; недруги
राजानम् भेदेन उपचरन्तिrājānam bhedena upacarantiк царю подходят расколом; действуют разделением
उतutaтакже; ведь
ताम् राजा निकृतिम् जानन्tām rājā nikṛtim jānanэту хитрость царь зная; понимая обман
यथा अमित्रान् प्रबाधतेyathā amitrān prabādhateкак врагов подавляет; так недругов теснит
अनुवाद

Юдхиштхира спросил: «Лучший из Бхаратов, дед, скажи мне, как желающие победы ведут войско, даже если приходится слегка стеснить дхарму». Бхишма ответил: «Одни дхармы стоят на истине, другие — на уместном основании, некоторые — на поведении добрых, а есть и практические средства. Я скажу о дхармах таких средств, которые достигают цели в пользе и дхарме. Разбойники, не признающие границ, становятся препятствием на пути; ради противодействия им и успешного исполнения дел я изложу установленное наставление. Узнай от меня эти средства. Следует знать оба вида разумения, о Бхарата: прямое и обходное. Зная обходное, не надо служить ему, но надо отражать его, когда оно приходит. Именно враги подходят к царю через раскол; понимая эту хитрость, царь подавляет врагов как врагов».

संस्करण

e272c07a9e2e · प्रकाशित 20 जून 2026, 8:15:40 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से