महाभारत
The Dispute About the Fruit of Japa12.192.50-72
10847 / 15823
महाभारत · 12.192.50-72
देवनागरी

राजोवाच
कृतं सर्वेण भद्रं ते जप्यं यद् याचितं मया ॥
स्वस्ति ते ऽस्तु गमिष्यामि किं च तस्य फलं वद ॥
ब्राह्मण उवाच
फलप्राप्तिं न जानामि दत्तं यज् जपितं मया ॥
अयं धर्मश् च कालश् च यमो मृत्युश् च साक्षिणः ॥
राजोवाच
अज्ञातम् अस्य धर्मस्य फलं मे किं करिष्यति ॥
प्राप्नोतु तत् फलं विप्रो नाहम् इच्छे ससंशयम् ॥
ब्राह्मण उवाच
नाददे ऽपरवक्तव्यं दत्तं वाचा फलं मया ॥
वाक्यं प्रमाणं राजर्षे ममापि तव चैव हि ॥
नाभिसंधिर् मया जप्ये कृतपूर्वः कथं चन ॥
जप्यस्य राजशार्दूल कथं ज्ञास्याम्य् अहं फलम् ॥
ददस्वेति त्वया चोक्तं ददामीति तथा मया ॥
न वाचं दूषयिष्यामि सत्यं रक्ष स्थिरो भव ॥
अथैवं वदतो मे ऽद्य वचनं न करिष्यसि ॥
महान् अधर्मो भविता तव राजन् मृषाकृतः ॥
न युक्तं तु मृषा वाणी त्वया वक्तुम् अरिंदम ॥
तथा मयाप्य् अभ्यधिकं मृषा वक्तुं न शक्यते ॥
संश्रुतं च मया पूर्वं ददानीत्य् अविचारितम् ॥
तद् गृह्णीष्वाविचारेण यदि सत्ये स्थितो भवान् ॥
इहागम्य हि मां राजञ् जाप्यं फलम् अयाचिथाः ॥
तन् मन्निसृष्टं गृह्णीष्व भव सत्ये स्थिरो ऽपि च ॥
नायं लोको ऽस्ति न परो न च पूर्वान् स तारयेत् ॥
कुत एवावरान् राजन् मृषावादपरायणः ॥
न यज्ञाध्ययने दानं नियमास् तारयन्ति हि ॥
तथा सत्यं परे लोके यथा वै पुरुषर्षभ ॥
तपांसि यानि चीर्णानि चरिष्यसि च यत् तपः ॥
समाः शतैः सहस्रैश् च तत् सत्यान् न विशिष्यते ॥
सत्यम् एकाक्षरं ब्रह्म सत्यम् एकाक्षरं तपः ॥
सत्यम् एकाक्षरो यज्ञः सत्यम् एकाक्षरं श्रुतम् ॥
सत्यं वेदेषु जागर्ति फलं सत्ये परं स्मृतम् ॥
सत्याद् धर्मो दमश् चैव सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥
सत्यं वेदास् तथाङ्गानि सत्यं यज्ञस् तथा विधिः ॥
व्रतचर्यास् तथा सत्यम् ओंकारः सत्यम् एव च ॥
प्राणिनां जननं सत्यं सत्यं संततिर् एव च ॥
सत्येन वायुर् अभ्येति सत्येन तपते रविः ॥
सत्येन चाग्निर् दहति स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः ॥
सत्यं यज्ञस् तपो वेदाः स्तोभा मन्त्राः सरस्वती ॥
तुलाम् आरोपितो धर्मः सत्यं चैवेति नः श्रुतम् ॥
समां कक्षां धारयतो यतः सत्यं ततो ऽधिकम् ॥
यतो धर्मस् ततः सत्यं सर्वं सत्येन वर्धते ॥
किमर्थम् अनृतं कर्म कर्तुं राजंस् त्वम् इच्छसि ॥
सत्ये कुरु स्थिरं भावं मा राजन्न् अनृतं कृथाः ॥
कस्मात् त्वम् अनृतं वाक्यं देहीति कुरुषे ऽशुभम् ॥
यदि जप्यफलं दत्तं मया नेषिष्यसे नृप ॥
स्वधर्मेभ्यः परिभ्रष्टो लोकान् अनुचरिष्यसि ॥
संश्रुत्य यो न दित्सेत याचित्वा यश् च नेच्छति ॥
उभाव् आनृतिकाव् एतौ न मृषा कर्तुम् अर्हसि ॥

लिप्यंतरण (IAST)

rājovāca
kṛtaṃ sarveṇa bhadraṃ te japyaṃ yad yācitaṃ mayā ||
svasti te 'stu gamiṣyāmi kiṃ ca tasya phalaṃ vada ||
brāhmaṇa uvāca
phalaprāptiṃ na jānāmi dattaṃ yaj japitaṃ mayā ||
ayaṃ dharmaś ca kālaś ca yamo mṛtyuś ca sākṣiṇaḥ ||
rājovāca
ajñātam asya dharmasya phalaṃ me kiṃ kariṣyati ||
prāpnotu tat phalaṃ vipro nāham icche sasaṃśayam ||
brāhmaṇa uvāca
nādade 'paravaktavyaṃ dattaṃ vācā phalaṃ mayā ||
vākyaṃ pramāṇaṃ rājarṣe mamāpi tava caiva hi ||
nābhisaṃdhir mayā japye kṛtapūrvaḥ kathaṃ cana ||
japyasya rājaśārdūla kathaṃ jñāsyāmy ahaṃ phalam ||
dadasveti tvayā coktaṃ dadāmīti tathā mayā ||
na vācaṃ dūṣayiṣyāmi satyaṃ rakṣa sthiro bhava ||
athaivaṃ vadato me 'dya vacanaṃ na kariṣyasi ||
mahān adharmo bhavitā tava rājan mṛṣākṛtaḥ ||
na yuktaṃ tu mṛṣā vāṇī tvayā vaktum ariṃdama ||
tathā mayāpy abhyadhikaṃ mṛṣā vaktuṃ na śakyate ||
saṃśrutaṃ ca mayā pūrvaṃ dadānīty avicāritam ||
tad gṛhṇīṣvāvicāreṇa yadi satye sthito bhavān ||
ihāgamya hi māṃ rājañ jāpyaṃ phalam ayācithāḥ ||
tan mannisṛṣṭaṃ gṛhṇīṣva bhava satye sthiro 'pi ca ||
nāyaṃ loko 'sti na paro na ca pūrvān sa tārayet ||
kuta evāvarān rājan mṛṣāvādaparāyaṇaḥ ||
na yajñādhyayane dānaṃ niyamās tārayanti hi ||
tathā satyaṃ pare loke yathā vai puruṣarṣabha ||
tapāṃsi yāni cīrṇāni cariṣyasi ca yat tapaḥ ||
samāḥ śataiḥ sahasraiś ca tat satyān na viśiṣyate ||
satyam ekākṣaraṃ brahma satyam ekākṣaraṃ tapaḥ ||
satyam ekākṣaro yajñaḥ satyam ekākṣaraṃ śrutam ||
satyaṃ vedeṣu jāgarti phalaṃ satye paraṃ smṛtam ||
satyād dharmo damaś caiva sarvaṃ satye pratiṣṭhitam ||
satyaṃ vedās tathāṅgāni satyaṃ yajñas tathā vidhiḥ ||
vratacaryās tathā satyam oṃkāraḥ satyam eva ca ||
prāṇināṃ jananaṃ satyaṃ satyaṃ saṃtatir eva ca ||
satyena vāyur abhyeti satyena tapate raviḥ ||
satyena cāgnir dahati svargaḥ satye pratiṣṭhitaḥ ||
satyaṃ yajñas tapo vedāḥ stobhā mantrāḥ sarasvatī ||
tulām āropito dharmaḥ satyaṃ caiveti naḥ śrutam ||
samāṃ kakṣāṃ dhārayato yataḥ satyaṃ tato 'dhikam ||
yato dharmas tataḥ satyaṃ sarvaṃ satyena vardhate ||
kimartham anṛtaṃ karma kartuṃ rājaṃs tvam icchasi ||
satye kuru sthiraṃ bhāvaṃ mā rājann anṛtaṃ kṛthāḥ ||
kasmāt tvam anṛtaṃ vākyaṃ dehīti kuruṣe 'śubham ||
yadi japyaphalaṃ dattaṃ mayā neṣiṣyase nṛpa ||
svadharmebhyaḥ paribhraṣṭo lokān anucariṣyasi ||
saṃśrutya yo na ditseta yācitvā yaś ca necchati ||
ubhāv ānṛtikāv etau na mṛṣā kartum arhasi ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
राजा उवाचrājā uvācaцарь сказал; ответил
कृतम् सर्वेण भद्रम् तेkṛtam sarveṇa bhadram teсделано всем, благо тебе; достаточно
जप्यम् यत् याचितम् मयाjapyam yat yācitam mayāджапа, которую я попросил; плод
स्वस्ति ते अस्तु गमिष्यामिsvasti te astu gamiṣyāmiблаго тебе, я уйду; пойду
किम् च तस्य फलम् वदkim ca tasya phalam vadaи каков её плод, скажи; объясни
ब्राह्मणः उवाचbrāhmaṇaḥ uvācaбрахман сказал; ответил
फल प्राप्तिम् न जानामिphala prāptim na jānāmiполучение плода не знаю; результат
दत्तम् यत् जपितम् मयाdattam yat japitam mayāдано то, что мной повторено; джапа
अयम् धर्मः च कालः चayam dharmaḥ ca kālaḥ caвот Дхарма и Кала; Время
यमः मृत्युः च साक्षिणःyamaḥ mṛtyuḥ ca sākṣiṇaḥЯма и Мритью свидетели; Смерть
राजा उवाचrājā uvācaцарь сказал; ответил
अज्ञातम् अस्य धर्मस्यajñātam asya dharmasyaнеизвестный этой дхармы; плода
फलम् मे किम् करिष्यतिphalam me kim kariṣyatiплод что мне сделает; принесёт
प्राप्नोतु तत् फलम् विप्रःprāpnotu tat phalam vipraḥпусть тот плод получит брахман; сам
न अहम् इच्छे स संशयम्na aham icche sa saṃśayamя не хочу с сомнением; не желаю
ब्राह्मणः उवाचbrāhmaṇaḥ uvācaбрахман сказал; ответил
न आददे अपरवक्तव्यम्na ādade aparavaktavyamне возьму то, что следует передавать другому; отданное
दत्तम् वाचा फलम् मयाdattam vācā phalam mayāсловом отдан плод мной; обещан
वाक्यम् प्रमाणम् राज ऋषेvākyam pramāṇam rāja ṛṣeслово — мера, царственный риши; доказательство
मम अपिmama apiи для меня; моё тоже
तव च एव हिtava ca eva hiи для тебя именно; твоё
न अभिसंधिः मया जप्येna abhisaṃdhiḥ mayā japyeне было намерения у меня в джапе; расчёта
कृत पूर्वः कथं चनkṛta pūrvaḥ kathaṃ canaкогда-либо прежде сделанного; никакого
जप्यस्य राज शार्दूलjapyasya rāja śārdūlaджапы, тигр царей; повторения
कथम् ज्ञास्यामि अहम् फलम्katham jñāsyāmi aham phalamкак узнаю я плод; результат
ददस्व इति त्वया च उक्तम्dadasva iti tvayā ca uktam«дай» тобой было сказано; попросил
ददामि इति तथा मयाdadāmi iti tathā mayā«даю» так же мной; сказано
न वाचम् दूषयिष्यामिna vācam dūṣayiṣyāmiне оскверню речь; слово
सत्यम् रक्ष स्थिरः भवsatyam rakṣa sthiraḥ bhavaистину храни, будь твёрд; стой
अथ एवम् वदतः मे अद्यatha evam vadataḥ me adyaа если говорящего так меня сегодня; ныне
वचनम् न करिष्यसिvacanam na kariṣyasiслово не исполнишь; не примешь
महान् अधर्मः भविताmahān adharmaḥ bhavitāвеликий адхарма будет; возникнет
तव राजन् मृषा कृतःtava rājan mṛṣā kṛtaḥу тебя, царь, ложью сделанный; из-за лжи
न युक्तम् तु मृषा वाणीna yuktam tu mṛṣā vāṇīне подобает ложная речь; слово
त्वया वक्तुम् अरिंदमtvayā vaktum ariṃdamaтебе говорить, победитель врагов; царь
तथा मया अपि अभ्यधिकम्tathā mayā api abhyadhikamтак же мной тем более; ещё больше
मृषा वक्तुम् न शक्यतेmṛṣā vaktum na śakyateложь сказать невозможно; нельзя
संश्रुतम् च मया पूर्वम्saṃśrutam ca mayā pūrvamи обещано мной прежде; услышано
ददानि इति अविचारितम्dadāni iti avicāritam«даю» без размышления; колебаний
तत् गृह्णीष्व अविचारेणtat gṛhṇīṣva avicāreṇaто бери без размышления; колебаний
यदि सत्ये स्थितः भवान्yadi satye sthitaḥ bhavānесли ты стоишь в истине; твёрд
इह आगम्य हि माम् राजन्iha āgamya hi mām rājanпридя сюда ко мне, царь; ныне
जाप्यम् फलम् अयाचिथाःjāpyam phalam ayācithāḥты попросил плод джапы; повторения
तत् मत् निसृष्टम् गृह्णीष्वtat mat nisṛṣṭam gṛhṇīṣvaто мной отпущенное бери; отданное
भव सत्ये स्थिरः अपि चbhava satye sthiraḥ api caи будь твёрд в истине; стой
न अयम् लोकः अस्तिna ayam lokaḥ astiнет этого мира; не будет
न परःna paraḥнет другого; будущего
न च पूर्वान् स तारयेत्na ca pūrvān sa tārayetи предков он не спасёт; не переправит
कुतः एव अवरान् राजन्kutaḥ eva avarān rājanтем более потомков, царь; нижних
मृषा वाद परायणःmṛṣā vāda parāyaṇaḥпреданный ложной речи; лжец
न यज्ञ अध्ययने दानम्na yajña adhyayane dānamни жертва, ни изучение, ни дар; пожертвование
नियमाः तारयन्ति हिniyamāḥ tārayanti hiни обеты спасают ведь; переправляют
तथा सत्यम् परे लोकेtathā satyam pare lokeкак истина в другом мире; посмертном
यथा वै पुरुष ऋषभyathā vai puruṣa ṛṣabhaтак, лучший из людей; воистину
तपांसि यानि चीर्णानिtapāṃsi yāni cīrṇāniтапасы, которые совершены; пройдены
चरिष्यसि च यत् तपःcariṣyasi ca yat tapaḥи какой тапас совершишь; будущий
समाः शतैः सहस्रैः चsamāḥ śataiḥ sahasraiḥ caсотни и тысячи лет; годов
तत् सत्यात् न विशिष्यतेtat satyāt na viśiṣyateто не превосходит истину; не выше
सत्यम् एक अक्षरम् ब्रह्मsatyam eka akṣaram brahmaистина — односложный Брахман; единое
सत्यम् एक अक्षरम् तपःsatyam eka akṣaram tapaḥистина — односложный тапас; подвиг
सत्यम् एक अक्षरः यज्ञःsatyam eka akṣaraḥ yajñaḥистина — односложная жертва; яджня
सत्यम् एक अक्षरम् श्रुतम्satyam eka akṣaram śrutamистина — односложное услышанное; Веда
सत्यम् वेदेषु जागर्तिsatyam vedeṣu jāgartiистина бодрствует в Ведах; живёт
फलम् सत्ये परम् स्मृतम्phalam satye param smṛtamвысший плод в истине считается; помнится
सत्यात् धर्मः दमः च एवsatyāt dharmaḥ damaḥ ca evaот истины дхарма и самоконтроль; сдержанность
सर्वम् सत्ये प्रतिष्ठितम्sarvam satye pratiṣṭhitamвсё в истине утверждено; стоит
सत्यम् वेदाः तथा अङ्गानिsatyam vedāḥ tathā aṅgāniистина — Веды и веданги; части
सत्यम् यज्ञः तथा विधिःsatyam yajñaḥ tathā vidhiḥистина — жертва и правило; обряд
व्रत चर्याः तथा सत्यम्vrata caryāḥ tathā satyamпрактики обетов также истина; поведение
ओंकारः सत्यम् एव चoṃkāraḥ satyam eva caи омкара есть истина; именно
प्राणिनाम् जननम् सत्यम्prāṇinām jananam satyamрождение существ — истина; живых
सत्यम् संततिः एव चsatyam saṃtatiḥ eva caи продолжение рода — истина; потомство
सत्येन वायुः अभ्येतिsatyena vāyuḥ abhyetiистиной ветер движется; приходит
सत्येन तपते रविःsatyena tapate raviḥистиной солнце греет; сияет
सत्येन च अग्निः दहतिsatyena ca agniḥ dahatiи истиной огонь жжёт; горит
स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितःsvargaḥ satye pratiṣṭhitaḥнебо на истине утверждено; стоит
सत्यम् यज्ञः तपः वेदाःsatyam yajñaḥ tapaḥ vedāḥистина — жертва, тапас, Веды; всё
स्तोभाः मन्त्राः सरस्वतीstobhāḥ mantrāḥ sarasvatīстобхи, мантры, Сарасвати; речь
तुलाम् आरोपितः धर्मःtulām āropitaḥ dharmaḥна весы положенная дхарма; взвешена
सत्यम् च एवsatyam ca evaи истина также; именно
इति नः श्रुतम्iti naḥ śrutamтак нами услышано; мы слышали
समाम् कक्षाम् धारयतःsamām kakṣām dhārayataḥравную чашу держали; вес
यतः सत्यम् ततः अधिकम्yataḥ satyam tataḥ adhikamоткуда истина, там больше; тяжелее
यतः धर्मः ततः सत्यम्yataḥ dharmaḥ tataḥ satyamгде дхарма, там истина; правда
सर्वम् सत्येन वर्धतेsarvam satyena vardhateвсё истиной возрастает; растёт
किम् अर्थम् अनृतम् कर्मkim artham anṛtam karmaзачем ложное дело; поступок
कर्तुम् राजन् त्वम् इच्छसिkartum rājan tvam icchasiсделать, царь, ты желаешь; хочешь
सत्ये कुरु स्थिरम् भावम्satye kuru sthiram bhāvamв истине сделай твёрдое состояние; утверждение
मा राजन् अनृतम् कृथाःmā rājan anṛtam kṛthāḥне делай лжи, царь; не лги
कस्मात् त्वम् अनृतम् वाक्यम्kasmāt tvam anṛtam vākyamпочему ты ложное слово; речь
देहि इति कुरुषे अशुभम्dehi iti kuruṣe aśubham«дай» делаешь неблагое; говоришь
यदि जप्य फलम् दत्तम्yadi japya phalam dattamесли плод джапы дан; отдан
मया न एषिष्यसे नृपmayā na eṣiṣyase nṛpaмной, не примешь, царь; откажешься
स्व धर्मेभ्यः परिभ्रष्टःsva dharmebhyaḥ paribhraṣṭaḥот своих дхарм отпавший; сбившийся
लोकान् अनुचरिष्यसिlokān anucariṣyasiпо мирам будешь блуждать; ходить
संश्रुत्य यः न दित्सेतsaṃśrutya yaḥ na ditsetaкто обещав не желал бы дать; отдать
याचित्वा यः च न इच्छतिyācitvā yaḥ ca na icchatiи кто попросив не желает; принять
उभौ आनृतिकौ एतौubhau ānṛtikau etauоба эти лживы; неистинны
न मृषा कर्तुम् अर्हसिna mṛṣā kartum arhasiты не должен делать ложь; лгать
अनुवाद

Царь сказал: «Достаточно: я получил то, что просил. Благо тебе, я уйду. Но скажи, каков плод этой джапы». Брахман ответил: «Я не знаю, каков плод того, что мной повторено и отдано. Дхарма, Кала, Яма и Мритью здесь свидетели». Царь сказал: «Что сделает мне неизвестный плод этой дхармы? Пусть его получит брахман; я не хочу принимать то, что связано с сомнением». Брахман сказал: «Я не возьму назад то, что должно быть передано другому: плод отдан мной словом. Слово — мера истины и для меня, и для тебя, царственный риши. Я никогда не вкладывал расчёта в свою джапу; как же мне знать её плод? Ты сказал: “Дай”, и я сказал: “Даю”. Я не оскверню свою речь; храни истину и будь твёрд. Если ты теперь не исполнишь слово, возникнет великий адхарма, сделанный ложью. Тебе не подобает говорить ложь, победитель врагов, и мне тем более невозможно солгать. Я прежде без колебаний обещал: “Даю”; бери же без колебаний, если стоишь в истине. Придя сюда, ты попросил плод джапы; бери то, что мной отпущено, и будь твёрд в истине. Тот, кто предан ложной речи, не имеет ни этого мира, ни другого; он не спасает ни предков, ни потомков. Ни жертва, ни изучение, ни дар, ни обеты не переправляют так, как истина. Даже тапасы, совершённые сотни и тысячи лет, не превосходят истину. Истина — Брахман, истина — тапас, истина — жертва, истина — Веда. Истина бодрствует в Ведах; высший плод считается в истине. От истины исходят дхарма и самоконтроль, и всё стоит на истине. Истина — Веды, веданги, жертва, правило, обеты и сама омкара. Истиной рождаются существа и продолжается род; истиной движется ветер, светит солнце и горит огонь. Небо утверждено на истине; жертва, тапас, Веды, мантры и Сарасвати — всё держится истиной. Мы слышали, что когда дхарму и истину положили на весы, истина оказалась тяжелее. Где дхарма, там истина, и всё возрастает истиной. Зачем ты хочешь совершить ложное дело, царь? Утвердись в истине и не делай лжи. Если ты откажешься принять плод джапы, который я отдал, то отпадёшь от своих дхарм и будешь блуждать по мирам. Кто обещал и не хочет дать, и кто попросил и не хочет принять, оба лживы; ты не должен делать ложь».

संस्करण

4346df37f1dc · प्रकाशित 21 जून 2026, 10:25:17 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से