भीष्म उवाच
ततो विकृतचेष्टौ द्वौ पुरुषौ समुपस्थितौ ॥
गृहीत्वान्योन्यम् आवेष्ट्य कुचेलाव् ऊचतुर् वचः ॥
न मे धारयसीत्य् एको धारयामीति चापरः ॥
इहास्ति नौ विवादो ऽयम् अयं राजानुशासकः ॥
सत्यं ब्रवीम्य् अहम् इदं न मे धारयते भवान् ॥
अनृतं वदसीह त्वम् ऋणं ते धारयाम्य् अहम् ॥
ताव् उभौ भृशसंतप्तौ राजानम् इदम् ऊचतुः ॥
परीक्ष्यतां यथा स्याव नावाम् इह विगर्हितौ ॥
विरूप उवाच
धारयामि नरव्याघ्र विकृतस्येह गोः फलम् ॥
ददतश् च न गृह्णाति विकृतो मे महीपते ॥
विकृत उवाच
न मे धारयते किं चिद् विरूपो ऽयं नराधिप ॥
मिथ्या ब्रवीत्य् अयं हि त्वा मिथ्याभासं नराधिप ॥
राजोवाच
विरूप किं धारयते भवान् अस्य वदस्व मे ॥
श्रुत्वा तथा करिष्यामीत्य् एवं मे धीयते मतिः ॥
विरूप उवाच
शृणुष्वावहितो राजन् यथैतद् धारयाम्य् अहम् ॥
विकृतस्यास्य राजर्षे निखिलेन नरर्षभ ॥
अनेन धर्मप्राप्त्यर्थं शुभा दत्ता पुरानघ ॥
धेनुर् विप्राय राजर्षे तपःस्वाध्यायशीलिने ॥
तस्याश् चायं मया राजन् फलम् अभ्येत्य याचितः ॥
विकृतेन च मे दत्तं विशूद्धेनान्तरात्मना ॥
ततो मे सुकृतं कर्म कृतम् आत्मविशुद्धये ॥
गावौ हि कपिले क्रीत्वा वत्सले बहुदोहने ॥
ते चोञ्छवृत्तये राजन् मया समपवर्जिते ॥
यथाविधि यथाश्रद्धं तद् अस्याहं पुनः प्रभो ॥
इहाद्य वै गृहीत्वा तत् प्रयच्छे द्विगुणं फलम् ॥
एकस्याः पुरुषव्याघ्र कः शुद्धः को ऽत्र दोषवान् ॥
एवं विवदमानौ स्वस् त्वाम् इहाभ्यागतौ नृप ॥
कुरु धर्मम् अधर्मं वा विनये नौ समाधय ॥
यदि नेच्छति मे दानं यथा दत्तम् अनेन वै ॥
भवान् अत्र स्थिरो भूत्वा मार्गे स्थापयतु प्रभुः ॥
राजोवाच
दीयमानं न गृह्णासि ऋणं कस्मात् त्वम् अद्य वै ॥
यथैव ते ऽभ्यनुज्ञातं तथा गृह्णीष्व माचिरम् ॥
विकृत उवाच
दीयताम् इत्य् अनेनोक्तं ददानीति तथा मया ॥
नायं मे धारयत्य् अत्र गम्यतां यत्र वाञ्छति ॥
राजोवाच
ददतो ऽस्य न गृह्णासि विषमं प्रतिभाति मे ॥
दण्ड्यो हि त्वं मम मतो नास्त्य् अत्र खलु संशयः ॥
विकृत उवाच
मयास्य दत्तं राजर्षे गृह्णीयां तत् कथं पुनः ॥
कामम् अत्रापराधो मे दण्ड्यम् आज्ञापय प्रभो ॥
विरूप उवाच
दीयमानं यदि मया नेषिष्यसि कथं चन ॥
नियंस्यति त्वा नृपतिर् अयं धर्मानुशासकः ॥
विकृत उवाच
स्वं मया याचितेनेह दत्तं कथम् इहाद्य तत् ॥
गृह्णीयां गच्छतु भवान् अभ्यनुज्ञां ददानि ते ॥
bhīṣma uvāca
tato vikṛtaceṣṭau dvau puruṣau samupasthitau ||
gṛhītvānyonyam āveṣṭya kucelāv ūcatur vacaḥ ||
na me dhārayasīty eko dhārayāmīti cāparaḥ ||
ihāsti nau vivādo 'yam ayaṃ rājānuśāsakaḥ ||
satyaṃ bravīmy aham idaṃ na me dhārayate bhavān ||
anṛtaṃ vadasīha tvam ṛṇaṃ te dhārayāmy aham ||
tāv ubhau bhṛśasaṃtaptau rājānam idam ūcatuḥ ||
parīkṣyatāṃ yathā syāva nāvām iha vigarhitau ||
virūpa uvāca
dhārayāmi naravyāghra vikṛtasyeha goḥ phalam ||
dadataś ca na gṛhṇāti vikṛto me mahīpate ||
vikṛta uvāca
na me dhārayate kiṃ cid virūpo 'yaṃ narādhipa ||
mithyā bravīty ayaṃ hi tvā mithyābhāsaṃ narādhipa ||
rājovāca
virūpa kiṃ dhārayate bhavān asya vadasva me ||
śrutvā tathā kariṣyāmīty evaṃ me dhīyate matiḥ ||
virūpa uvāca
śṛṇuṣvāvahito rājan yathaitad dhārayāmy aham ||
vikṛtasyāsya rājarṣe nikhilena nararṣabha ||
anena dharmaprāptyarthaṃ śubhā dattā purānagha ||
dhenur viprāya rājarṣe tapaḥsvādhyāyaśīline ||
tasyāś cāyaṃ mayā rājan phalam abhyetya yācitaḥ ||
vikṛtena ca me dattaṃ viśūddhenāntarātmanā ||
tato me sukṛtaṃ karma kṛtam ātmaviśuddhaye ||
gāvau hi kapile krītvā vatsale bahudohane ||
te coñchavṛttaye rājan mayā samapavarjite ||
yathāvidhi yathāśraddhaṃ tad asyāhaṃ punaḥ prabho ||
ihādya vai gṛhītvā tat prayacche dviguṇaṃ phalam ||
ekasyāḥ puruṣavyāghra kaḥ śuddhaḥ ko 'tra doṣavān ||
evaṃ vivadamānau svas tvām ihābhyāgatau nṛpa ||
kuru dharmam adharmaṃ vā vinaye nau samādhaya ||
yadi necchati me dānaṃ yathā dattam anena vai ||
bhavān atra sthiro bhūtvā mārge sthāpayatu prabhuḥ ||
rājovāca
dīyamānaṃ na gṛhṇāsi ṛṇaṃ kasmāt tvam adya vai ||
yathaiva te 'bhyanujñātaṃ tathā gṛhṇīṣva māciram ||
vikṛta uvāca
dīyatām ity anenoktaṃ dadānīti tathā mayā ||
nāyaṃ me dhārayaty atra gamyatāṃ yatra vāñchati ||
rājovāca
dadato 'sya na gṛhṇāsi viṣamaṃ pratibhāti me ||
daṇḍyo hi tvaṃ mama mato nāsty atra khalu saṃśayaḥ ||
vikṛta uvāca
mayāsya dattaṃ rājarṣe gṛhṇīyāṃ tat kathaṃ punaḥ ||
kāmam atrāparādho me daṇḍyam ājñāpaya prabho ||
virūpa uvāca
dīyamānaṃ yadi mayā neṣiṣyasi kathaṃ cana ||
niyaṃsyati tvā nṛpatir ayaṃ dharmānuśāsakaḥ ||
vikṛta uvāca
svaṃ mayā yāciteneha dattaṃ katham ihādya tat ||
gṛhṇīyāṃ gacchatu bhavān abhyanujñāṃ dadāni te ||
Тогда к ним подошли двое людей в лохмотьях, странного вида, вцепившиеся друг в друга. Один говорил: «Ты мне не должен», другой: «Я тебе должен». Они сказали: «У нас спор, а этот царь — судья. Рассуди нас, чтобы никто из нас не был порицаем». Вирупа сказал: «Тигр людей, я должен Викрите плод коровы, но когда даю, он не принимает». Викрита сказал: «Этот Вирупа мне ничего не должен, царь; он говорит тебе ложь». Царь спросил Вирупу, что тот должен. Вирупа ответил: «Слушай внимательно. Некогда Викрита ради дхармы дал благую корову брахману, занятому тапасом и свадхьяей. Позже я попросил у него плод той коровы, и он дал мне его с чистым сердцем. Затем ради собственного очищения я купил двух коричневых коров с телятами, многодойных, и по правилу, с верой, отдал их тому, кто жил сбором колосьев. Теперь я хочу вернуть Викрите двойной плод одной коровы. Кто чист, кто виновен? Мы пришли к тебе, царь; поставь нас на путь». Царь сказал Викрите: «Почему ты не принимаешь долг, который тебе дают? Как ты сам признал, так и бери без промедления». Викрита ответил: «Он попросил: “Пусть будет дано”, и я сказал: “Даю”. Он мне здесь ничего не должен; пусть идёт, куда хочет». Царь сказал: «Когда он даёт, а ты не принимаешь, это кажется мне неправильным. По моему мнению, ты подлежишь наказанию». Викрита ответил: «Я уже дал ему это; как мне снова принять? Если здесь есть моя вина, назначь наказание». Вирупа сказал: «Если ты никак не примешь то, что я даю, этот царь, наставник дхармы, принудит тебя». Викрита ответил: «То, что было мной попрошено, я получил и отдал. Как же мне принять это снова? Иди, я даю тебе разрешение»».
59e8dba4b39a · प्रकाशित 21 जून 2026, 10:25:17 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
История Вирупы и Викриты зеркально повторяет спор царя и брахмана. Один хочет вернуть плод дара, другой отказывается принять уже отданное. Так дхарма показывает участникам их собственную ситуацию через живой пример.