Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
महाभारत
Death Accepts Her Cosmic Function (Death Accepts Her Cosmic Service)12.250.9-16
11148 / 15823
महाभारत · 12.250.9-16
॥
देवनागरी

पितामह उवाच
मृत्यो संकल्पिता मे त्वं प्रजासंहारहेतुना ॥
गच्छ संहर सर्वास् त्वं प्रजा मा च विचारय ॥
एतद् एवम् अवश्यं हि भविता नैतद् अन्यथा ॥
क्रियताम् अनवद्याङ्गि यथोक्तं मद्वचो ऽनघे ॥
नारद उवाच
एवम् उक्ता महाबाहो मृत्युः परपुरंजय ॥
न व्याजहार तस्थौ च प्रह्वा भगवदुन्मुखी ॥
पुनः पुनर् अथोक्ता सा गतसत्त्वेव भामिनी ॥
तूष्णीम् आसीत् ततो देवो देवानाम् ईश्वरेश्वरः ॥
प्रससाद किल ब्रह्मा स्वयम् एवात्मनात्मवान् ॥
स्मयमानश् च लोकेशो लोकान् सर्वान् अवैक्षत ॥
निवृत्तरोषे तस्मिंस् तु भगवत्य् अपराजिते ॥
सा कन्यापजगामास्य समीपाद् इति नः श्रुतम् ॥
अपसृत्याप्रतिश्रुत्य प्रजासंहरणं तदा ॥
त्वरमाणेव राजेन्द्र मृत्युर् धेनुकम् अभ्ययात् ॥
सा तत्र परमं देवी तपो ऽचरत दुश्चरम् ॥
समा ह्य् एकपदे तस्थौ दश पद्मानि पञ्च च ॥

लिप्यंतरण (IAST)

pitāmaha uvāca
mṛtyo saṃkalpitā me tvaṃ prajāsaṃhārahetunā ||
gaccha saṃhara sarvās tvaṃ prajā mā ca vicāraya ||
etad evam avaśyaṃ hi bhavitā naitad anyathā ||
kriyatām anavadyāṅgi yathoktaṃ madvaco 'naghe ||
nārada uvāca
evam uktā mahābāho mṛtyuḥ parapuraṃjaya ||
na vyājahāra tasthau ca prahvā bhagavadunmukhī ||
punaḥ punar athoktā sā gatasattveva bhāminī ||
tūṣṇīm āsīt tato devo devānām īśvareśvaraḥ ||
prasasāda kila brahmā svayam evātmanātmavān ||
smayamānaś ca lokeśo lokān sarvān avaikṣata ||
nivṛttaroṣe tasmiṃs tu bhagavaty aparājite ||
sā kanyāpajagāmāsya samīpād iti naḥ śrutam ||
apasṛtyāpratiśrutya prajāsaṃharaṇaṃ tadā ||
tvaramāṇeva rājendra mṛtyur dhenukam abhyayāt ||
sā tatra paramaṃ devī tapo 'carata duścaram ||
samā hy ekapade tasthau daśa padmāni pañca ca ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
पितामहः उवाचpitāmahaḥ uvācaПитамаха сказал; праотец произнёс
मृत्यो संकल्पिता मे त्वम्mṛtyo saṃkalpitā me tvamо Смерть, задумана мной ты; назначена
प्रजा संहार हेतुनाprajā saṃhāra hetunāпо причине уничтожения существ; ради сворачивания
गच्छ संहर सर्वाः त्वम्gaccha saṃhara sarvāḥ tvamиди, уничтожай всех ты; сверши
प्रजाः मा च विचारयprajāḥ mā ca vicārayaсуществ и не размышляй; не колеблись
एतत् एवम् अवश्यम् हिetat evam avaśyam hiэто так неизбежно ведь; обязательно
भविता न एतत् अन्यथाbhavitā na etat anyathāбудет, не это иначе; не по-другому
क्रियताम् अनवद्य अङ्गिkriyatām anavadya aṅgiпусть будет сделано, безупречнотелая; безупречная
यथा उक्तम् मद् वचः अनघेyathā uktam mad vacaḥ anagheкак сказано моё слово, безгрешная; повеление
नारदः उवाचnāradaḥ uvācaНарада сказал; мудрец Нарада произнёс
एवम् उक्ता महा बाहोevam uktā mahā bāhoтак сказанная, о могучерукий; услышав
मृत्युः परपुरम् जयmṛtyuḥ parapuram jayaСмерть, покоритель чужих городов; о победитель
न व्याजहार तस्थौ चna vyājahāra tasthau caне ответила и стояла; молчала
प्रह्वा भगवत् उन्मुखीprahvā bhagavat unmukhīсклонённая, к Господу обращённая; лицом
पुनः पुनः अथ उक्ता साpunaḥ punaḥ atha uktā sāснова и снова затем сказанная она; побуждаемая
गत सत्त्वा इव भामिनीgata sattvā iva bhāminīсловно лишённая сил, прекрасная; обессиленная
तूष्णीम् आसीत् ततः देवःtūṣṇīm āsīt tataḥ devaḥмолчала; затем бог; остался безмолвным
देवानाम् ईश्वर ईश्वरःdevānām īśvara īśvaraḥвладыка владык богов; господин
प्रससाद किल ब्रह्माprasasāda kila brahmāумилостивился ведь Брахма; стал благосклонен
स्वयम् एव आत्मना आत्मवान्svayam eva ātmanā ātmavānсам именно своим атманом, владеющий собой; самообузданный
स्मयमानः च लोक ईशःsmayamānaḥ ca loka īśaḥи улыбаясь, владыка мира; Господь
लोकान् सर्वान् अवैक्षतlokān sarvān avaikṣataвсе миры оглядел; посмотрел
निवृत्त रोषे तस्मिन् तुnivṛtta roṣe tasmin tuкогда в нём гнев прекратился же; утих
भगवति अपराजितेbhagavati aparājiteв благословенном непобедимом; в Господе
सा कन्या अपजगाम अस्यsā kanyā apajagāma asyaта дева отошла от его; удалилась
समीपात् इति नः श्रुतम्samīpāt iti naḥ śrutamблизости, так нами услышано; как мы слышали
अपसृत्य अप्रतिश्रुत्यapasṛtya apratiśrutyaотойдя, не обещав; не согласившись
प्रजा संहरणम् तदाprajā saṃharaṇam tadāуничтожение существ тогда; сворачивание
त्वरमाणा इव राज इन्द्रtvaramāṇā iva rāja indraсловно спеша, царь царей; о Раджендра
मृत्युः धेनुकम् अभ्ययात्mṛtyuḥ dhenukam abhyayātСмерть к Дхенуке пришла; отправилась
सा तत्र परमम् देवीsā tatra paramam devīона там высшее, богиня; деви
तपः अचरत दुश्चरम्tapaḥ acarata duścaramподвижничество совершала трудновыполнимое; аскезу
समाः हि एक पदे तस्थौsamāḥ hi eka pade tasthauгоды ведь на одной ноге стояла; пребывала
दश पद्मानि पञ्च चdaśa padmāni pañca caдесять падм и пять также; пятнадцать падм
अनुवाद

Питамаха сказал: «О Смерть, ты задумана мной ради уничтожения существ. Иди и уничтожай всех существ; не колеблись. Это неизбежно будет именно так, а не иначе. Исполни моё слово, как сказано, о безупречная, о безгрешная». Нарада сказал: «Так сказанная, о могучерукий покоритель врагов, Смерть ничего не ответила и стояла склонённая, лицом к Господу. Снова и снова побуждаемая, прекрасная словно лишилась сил и молчала. Тогда бог, владыка владык богов, Брахма, сам собой умилостивился; улыбаясь, владыка мира оглядел все миры. Когда гнев в благословенном Непобедимом утих, та дева отошла от него, как мы слышали. Отойдя, но не дав обещания уничтожать существ, Смерть, словно торопясь, отправилась в Дхенуку, о царь царей. Там богиня совершала высшую, трудновыполнимую аскезу: пятнадцать падм лет она стояла на одной ноге».

संस्करण

04b67e89e1f5 · प्रकाशित 21 जून 2026, 5:51:52 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 12.250.1-8

श्लोक बदलें इन कुंजियों से