अव्यक्तम् आहुः प्रकृतिं परां प्रकृतिवादिनः ॥
तस्मान् महत् समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम ॥
अहंकारस् तु महतस् तृतीयम् इति नः श्रुतम् ॥
पञ्च भूतान्य् अहंकाराद् आहुः सांख्यानुदर्शिनः ॥
एताः प्रकृतयस् त्व् अष्टौ विकाराश् चापि षोडश ॥
पञ्च चैव विशेषा वै तथा पञ्चेन्द्रियाणि च ॥
एतावद् एव तत्त्वानां सांख्यम् आहुर् मनीषिणः ॥
सांख्ये विधिविधानज्ञा नित्यं सांख्यपथे रताः ॥
यस्माद् यद् अभिजायेत तत् तत्रैव प्रलीयते ॥
लीयन्ते प्रतिलोमानि सृज्यन्ते चान्तरात्मना ॥
अनुलोमेन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः ॥
गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा ॥
सर्गप्रलय एतावान् प्रकृतेर् नृपसत्तम ॥
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च यदासृजत् ॥
एवम् एव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञेयचिन्तकैः ॥
avyaktam āhuḥ prakṛtiṃ parāṃ prakṛtivādinaḥ ||
tasmān mahat samutpannaṃ dvitīyaṃ rājasattama ||
ahaṃkāras tu mahatas tṛtīyam iti naḥ śrutam ||
pañca bhūtāny ahaṃkārād āhuḥ sāṃkhyānudarśinaḥ ||
etāḥ prakṛtayas tv aṣṭau vikārāś cāpi ṣoḍaśa ||
pañca caiva viśeṣā vai tathā pañcendriyāṇi ca ||
etāvad eva tattvānāṃ sāṃkhyam āhur manīṣiṇaḥ ||
sāṃkhye vidhividhānajñā nityaṃ sāṃkhyapathe ratāḥ ||
yasmād yad abhijāyeta tat tatraiva pralīyate ||
līyante pratilomāni sṛjyante cāntarātmanā ||
anulomena jāyante līyante pratilomataḥ ||
guṇā guṇeṣu satataṃ sāgarasyormayo yathā ||
sargapralaya etāvān prakṛter nṛpasattama ||
ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca yadāsṛjat ||
evam eva ca rājendra vijñeyaṃ jñeyacintakaiḥ ||
Сторонники учения о пракрити называют непроявленное высшей пракрити. Из неё, лучший из царей, возникает Махат как второе; из Махата, как мы слышали, — аханкара как третье; из аханкары последователи санкхьи выводят пять элементов. Эти пракрити — восемь, а изменений — шестнадцать; также пять особых объектов и пять чувств. Мудрые, знающие правила санкхьи и постоянно преданные её пути, говорят, что таков счёт таттв. Из чего что рождается, в том же оно растворяется: в обратном порядке они растворяются, а внутренним атманом творятся. В прямом порядке рождаются, в обратном растворяются; гуны постоянно переходят в гуны, как волны океана. Таковы творение и растворение пракрити, лучший из царей: в растворении её единство, а когда она творит — множественность. Так это должно понимать размышляющим о познаваемом».
125d37a52410 · प्रकाशित 21 जून 2026, 6:50:15 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Санкхья показывает множественность как развёртывание пракрити и единство как её обратное сворачивание. Волны не покидают океан: гуны движутся внутри поля гун.