अधिष्ठातारम् अव्यक्तम् अस्याप्य् एतन् निदर्शनम् ॥
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेर् अनु तत्त्ववान् ॥
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात् ॥
बहुधात्मा प्रकुर्वीत प्रकृतिं प्रसवात्मिकाम् ॥
तच् च क्षेत्रं महान् आत्मा पञ्चविंशो ऽधितिष्ठति ॥
अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः ॥
अधिष्ठानाद् अधिष्ठाता क्षेत्राणाम् इति नः श्रुतम् ॥
क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते ॥
अव्यक्तिके पुरे शेते पुरुषश् चेति कथ्यते ॥
अन्यद् एव च क्षेत्रं स्याद् अन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥
क्षेत्रम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञाता वै पञ्चविंशकः ॥
अन्यद् एव च ज्ञानं स्याद् अन्यज् ज्ञेयं तद् उच्यते ॥
ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ॥
अव्यक्तं क्षेत्रम् इत्य् उक्तं तथा सत्त्वं तथेश्वरम् ॥
अनीश्वरम् अतत्त्वं च तत्त्वं तत् पञ्चविंशकम् ॥
सांख्यदर्शनम् एतावत् परिसंख्यानदर्शनम् ॥
सांख्यं प्रकुरुते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते ॥
तत्त्वानि च चतुर्विंशत् परिसंख्याय तत्त्वतः ॥
सांख्याः सह प्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः ॥
adhiṣṭhātāram avyaktam asyāpy etan nidarśanam ||
ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca prakṛter anu tattvavān ||
ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca pravartanāt ||
bahudhātmā prakurvīta prakṛtiṃ prasavātmikām ||
tac ca kṣetraṃ mahān ātmā pañcaviṃśo 'dhitiṣṭhati ||
adhiṣṭhāteti rājendra procyate yatisattamaiḥ ||
adhiṣṭhānād adhiṣṭhātā kṣetrāṇām iti naḥ śrutam ||
kṣetraṃ jānāti cāvyaktaṃ kṣetrajña iti cocyate ||
avyaktike pure śete puruṣaś ceti kathyate ||
anyad eva ca kṣetraṃ syād anyaḥ kṣetrajña ucyate ||
kṣetram avyaktam ity uktaṃ jñātā vai pañcaviṃśakaḥ ||
anyad eva ca jñānaṃ syād anyaj jñeyaṃ tad ucyate ||
jñānam avyaktam ity uktaṃ jñeyo vai pañcaviṃśakaḥ ||
avyaktaṃ kṣetram ity uktaṃ tathā sattvaṃ tatheśvaram ||
anīśvaram atattvaṃ ca tattvaṃ tat pañcaviṃśakam ||
sāṃkhyadarśanam etāvat parisaṃkhyānadarśanam ||
sāṃkhyaṃ prakurute caiva prakṛtiṃ ca pracakṣate ||
tattvāni ca caturviṃśat parisaṃkhyāya tattvataḥ ||
sāṃkhyāḥ saha prakṛtyā tu nistattvaḥ pañcaviṃśakaḥ ||
Таков также пример управителя непроявленного. Знающий таттву понимает единство и множественность вслед за пракрити: её единство в растворении и множественность в развёртывании. Атман делает порождающую пракрити многообразной, а это поле поддерживает великий атман, двадцать пятый. О царь царей, лучшие подвижники называют его управителем; мы слышали, что из-за поддержания полей он называется владыкой полей. Он знает поле — непроявленное, и потому называется знающим поле; он лежит в непроявленном городе, и потому называется Пурушей. Поле — одно, знающий поле — иной; поле названо непроявленным, а знающий — двадцать пятым. Знание одно, познаваемое иное; знание названо непроявленным, а познаваемый — двадцать пятым. Непроявленное названо полем, а также саттвой и владычествующим началом; но оно не является истинным владыкой и не является окончательной таттвой. Истинная таттва — двадцать пятый. Таково видение санкхьи, аналитическое видение: санкхья перечисляет двадцать четыре таттвы вместе с пракрити, но двадцать пятый — вне таттв».
c06b00e71487 · प्रकाशित 21 जून 2026, 6:50:15 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Главное различение санкхьи здесь — поле и знающий поле. Пракрити может быть источником проявлений, но не окончательным владыкой; двадцать пятый Пуруша поддерживает поле и превосходит счёт таттв.