युधिष्ठिर उवाच
क्षेत्रजं के चिद् एवाहुः सुतं के चित् तु शुक्रजम् ॥
तुल्याव् एतौ सुतौ कस्य तन् मे ब्रूहि पितामह ॥
भीष्म उवाच
रेतजो वा भवेत् पुत्रस् त्यक्तो वा क्षेत्रजो भवेत् ॥
अध्यूढः समयं भित्त्वेत्य् एतद् एव निबोध मे ॥
युधिष्ठिर उवाच
रेतोजं विद्म वै पुत्रं क्षेत्रजस्यागमः कथम् ॥
अध्यूढं विद्म वै पुत्रं हित्वा च समयं कथम् ॥
भीष्म उवाच
आत्मजं पुत्रम् उत्पाद्य यस् त्यजेत् कारणान्तरे ॥
न तत्र कारणं रेतः स क्षेत्रस्वामिनो भवेत् ॥
पुत्रकामो हि पुत्रार्थे यां वृणीते विशां पते ॥
तत्र क्षेत्रं प्रमाणं स्यान् न वै तत्रात्मजः सुतः ॥
अन्यत्र क्षेत्रजः पुत्रो लक्ष्यते भरतर्षभ ॥
न ह्य् आत्मा शक्यते हन्तुं दृष्टान्तोपगतो ह्य् असौ ॥
yudhiṣṭhira uvāca
kṣetrajaṃ ke cid evāhuḥ sutaṃ ke cit tu śukrajam ||
tulyāv etau sutau kasya tan me brūhi pitāmaha ||
bhīṣma uvāca
retajo vā bhavet putras tyakto vā kṣetrajo bhavet ||
adhyūḍhaḥ samayaṃ bhittvety etad eva nibodha me ||
yudhiṣṭhira uvāca
retojaṃ vidma vai putraṃ kṣetrajasyāgamaḥ katham ||
adhyūḍhaṃ vidma vai putraṃ hitvā ca samayaṃ katham ||
bhīṣma uvāca
ātmajaṃ putram utpādya yas tyajet kāraṇāntare ||
na tatra kāraṇaṃ retaḥ sa kṣetrasvāmino bhavet ||
putrakāmo hi putrārthe yāṃ vṛṇīte viśāṃ pate ||
tatra kṣetraṃ pramāṇaṃ syān na vai tatrātmajaḥ sutaḥ ||
anyatra kṣetrajaḥ putro lakṣyate bharatarṣabha ||
na hy ātmā śakyate hantuṃ dṛṣṭāntopagato hy asau ||
Юдхиштхира сказал: «„Полевым“ иные зовут сына, иные же — „семя-рождённым“; равны эти два сына чьи — то мне скажи, о дед». Бхишма сказал: «Семя-рождённым ли был бы сын, оставленный ли полевым бывает, адхьюдха, уговор нарушив, — так это узнай у меня». Юдхиштхира сказал: «Семя-рождённого знаем сына; полевого происхождение каково? адхьюдху знаем сына; а уговор нарушив — как?» Бхишма сказал: «Своего сына родив, кто оставит по иной причине, — не там причина семя: он поля-владельца бывает. Желающий сына ведь ради сына которую берёт в жёны, о владыка народа, — там поле, жена, — мерило, не там „свой“ сын по семени. В ином месте полевой сын примечается, о бык Бхаратов; ибо „себя“ нельзя отвергнуть, примером подтверждённого ведь он».
2ff20f809c9e · प्रकाशित 20 जून 2026, 11:00:00 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Разбирается тонкое различие «сына семени» (śukraja) и «сына поля» (kṣetraja, рождённого женою от иного по ниоге): чей сын, когда расходятся отцовство по крови и по браку? Знаменательно решение: кто, родив, бросает сына, теряет на него право — дитя принадлежит «владельцу поля» (мужу матери), а не сеятелю. Так осуждается отказ от рождённого: бросивший отрекается и от отцовства. И вместе с тем — «себя (родного сына) отвергнуть нельзя»: подлинный сын неотъемлем. Закон тут защищает и узы крови, и узы дома, налагая на отца ответственность не покидать своё дитя.