महाभारत
The Origin of Śrāddha (Nimi) and the Forbidden Foods (Part 5)13.91.1-6
12454 / 15823
महाभारत · 13.91.1-6
देवनागरी

युधिष्ठिर उवाच
केन संकल्पितं श्राद्धं कस्मिन् काले किम् आत्मकम् ॥
भृग्वङ्गिरसके काले मुनिना कतरेण वा ॥
कानि श्राद्धेषु वर्ज्यानि तथा मूलफलानि च ॥
धान्यजातिश् च का वर्ज्या तन् मे ब्रूहि पितामह ॥
भीष्म उवाच
यथा श्राद्धं संप्रवृत्तं यस्मिन् काले यद् आत्मकम् ॥
येन संकल्पितं चैव तन् मे शृणु जनाधिप ॥
स्वायंभुवो ऽत्रिः कौरव्य परमर्षिः प्रतापवान् ॥
तस्य वंशे महाराज दत्तात्रेय इति स्मृतः ॥
दत्तात्रेयस्य पुत्रो ऽभून् निमिर् नाम तपोधनः ॥
निमेश् चाप्य् अभवत् पुत्रः श्रीमान् नाम श्रिया वृतः ॥
पूर्णे वर्षसहस्रान्ते स कृत्वा दुष्करं तपः ॥
कालधर्मपरीतात्मा निधनं समुपागतः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
kena saṃkalpitaṃ śrāddhaṃ kasmin kāle kim ātmakam ||
bhṛgvaṅgirasake kāle muninā katareṇa vā ||
kāni śrāddheṣu varjyāni tathā mūlaphalāni ca ||
dhānyajātiś ca kā varjyā tan me brūhi pitāmaha ||
bhīṣma uvāca
yathā śrāddhaṃ saṃpravṛttaṃ yasmin kāle yad ātmakam ||
yena saṃkalpitaṃ caiva tan me śṛṇu janādhipa ||
svāyaṃbhuvo 'triḥ kauravya paramarṣiḥ pratāpavān ||
tasya vaṃśe mahārāja dattātreya iti smṛtaḥ ||
dattātreyasya putro 'bhūn nimir nāma tapodhanaḥ ||
nimeś cāpy abhavat putraḥ śrīmān nāma śriyā vṛtaḥ ||
pūrṇe varṣasahasrānte sa kṛtvā duṣkaraṃ tapaḥ ||
kāladharmaparītātmā nidhanaṃ samupāgataḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
केन संकल्पितं श्राद्धंkena saṃkalpitaṃ śrāddhaṃкем установлена шраддха
कस्मिन् काले किम् आत्मकम्kasmin kāle kim ātmakamв какое время, какой природы
भृग्वङ्गिरसके कालेbhṛgvaṅgirasake kāleв Бхригу-Ангираса время
मुनिना कतरेण वाmuninā katareṇa vāкоторым мудрецом ли
कानि श्राद्धेषु वर्ज्यानिkāni śrāddheṣu varjyāniчто в шраддхах избегаемо
तथा मूलफलानि चtathā mūlaphalāni caи корни-плоды
धान्यजातिः च का वर्ज्याdhānyajātiḥ ca kā varjyāи зёрен род какой избегаем
तत् मे ब्रूहि पितामहtat me brūhi pitāmahaто мне скажи, о дед
यथा श्राद्धं संप्रवृत्तंyathā śrāddhaṃ saṃpravṛttaṃкак шраддха возникла
यस्मिन् काले यत् आत्मकम्yasmin kāle yat ātmakamв какое время, какой природы
येन संकल्पितं च एवyena saṃkalpitaṃ ca evaкем установлена
तत् मे शृणु जनाधिपtat me śṛṇu janādhipaто у меня слушай, о владыка людей
स्वायंभुवः अत्रिः कौरव्यsvāyaṃbhuvaḥ atriḥ kauravyaСамосущего (потомок) Атри, о Каурава
परमर्षिः प्रतापवान्paramarṣiḥ pratāpavānвысший риши, доблестный
तस्य वंशे महाराजtasya vaṃśe mahārājaв его роду, о великий царь
दत्तात्रेयः इति स्मृतःdattātreyaḥ iti smṛtaḥДаттатрея, так помянут
दत्तात्रेयस्य पुत्रः अभूत्dattātreyasya putraḥ abhūtДаттатреи сын был
निमिः नाम तपोधनःnimiḥ nāma tapodhanaḥНими по имени, подвигом богатый
निमेः च अपि अभवत् पुत्रःnimeḥ ca api abhavat putraḥНими же был сын
श्रीमान् नाम श्रिया वृतःśrīmān nāma śriyā vṛtaḥШриман по имени, благостью облечённый
पूर्णे वर्षसहस्रान्तेpūrṇe varṣasahasrānteпо исполнении тысячи лет
स कृत्वा दुष्करं तपःsa kṛtvā duṣkaraṃ tapaḥон, свершив труднейший подвиг
कालधर्मपरीतात्माkāladharmaparītātmāВремени-законом объятый
निधनं समुपागतःnidhanaṃ samupāgataḥкончины достиг
अनुवाद

Юдхиштхира сказал: «Кем установлена шраддха, в какое время, какой природы, в Бхригу-Ангираса время, которым мудрецом ли? Что в шраддхах избегаемо, и корни-плоды, и зёрен род какой избегаем, — то мне скажи, о дед». Бхишма сказал: «Как шраддха возникла, в какое время, какой природы, кем установлена, — то у меня слушай, о владыка людей. Самосущего потомок Атри, о Каурава, высший риши, доблестный; в его роду, о великий царь, Даттатрея, так помянут. Даттатреи сын был Ними по имени, подвигом богатый; Ними же был сын Шриман по имени, благостью облечённый. По исполнении тысячи лет он, свершив труднейший подвиг, Времени-законом объятый, кончины достиг».

संस्करण

ee80a47c7319 · प्रकाशित 21 जून 2026, 2:30:00 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से