महाभारत
Umā on the Dharma of Women (Part 1)13.134.11-17
12738 / 15823
महाभारत · 13.134.11-17
देवनागरी

उमोवाच
भगवन् सर्वभूतेश भूतभव्यभवोद्भव ॥
त्वत्प्रभावाद् इयं देव वाक् चैव प्रतिभाति मे ॥
इमास् तु नद्यो देवेश सर्वतीर्थोदकैर् युताः ॥
उपस्पर्शनहेतोस् त्वा समीपस्था उपासते ॥
एताभिः सह संमन्त्र्य प्रवक्ष्याम्य् अनुपूर्वशः ॥
प्रभवन् यो ऽनहंवादी स वै पुरुष उच्यते ॥
स्त्री च भूतेश सततं स्त्रियम् एवानुधावति ॥
मया संमानिताश् चैव भविष्यन्ति सरिद्वराः ॥
एषा सरस्वती पुण्या नदीनाम् उत्तमा नदी ॥
प्रथमा सर्वसरितां नदी सागरगामिनी ॥
विपाशा च वितस्ता च चन्द्रभागा इरावती ॥
शतद्रुर् देविका सिन्धुः कौशिकी गोमती तथा ॥
तथा देवनदी चेयं सर्वतीर्थाभिसंवृता ॥
गगनाद् गां गता देवी गङ्गा सर्वसरिद्वरा ॥

लिप्यंतरण (IAST)

umovāca
bhagavan sarvabhūteśa bhūtabhavyabhavodbhava ||
tvatprabhāvād iyaṃ deva vāk caiva pratibhāti me ||
imās tu nadyo deveśa sarvatīrthodakair yutāḥ ||
upasparśanahetos tvā samīpasthā upāsate ||
etābhiḥ saha saṃmantrya pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ ||
prabhavan yo 'nahaṃvādī sa vai puruṣa ucyate ||
strī ca bhūteśa satataṃ striyam evānudhāvati ||
mayā saṃmānitāś caiva bhaviṣyanti saridvarāḥ ||
eṣā sarasvatī puṇyā nadīnām uttamā nadī ||
prathamā sarvasaritāṃ nadī sāgaragāminī ||
vipāśā ca vitastā ca candrabhāgā irāvatī ||
śatadrur devikā sindhuḥ kauśikī gomatī tathā ||
tathā devanadī ceyaṃ sarvatīrthābhisaṃvṛtā ||
gaganād gāṃ gatā devī gaṅgā sarvasaridvarā ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
भगवन् सर्वभूतेशbhagavan sarvabhūteśaо владыка, всех существ господь
भूत-भव्य-भव-उद्भवbhūta-bhavya-bhava-udbhavaпрошлого-будущего-настоящего исток
त्वत्प्रभावात् इयं देवtvatprabhāvāt iyaṃ devaтвоею силою эта, о бог
वाक् च एव प्रतिभाति मेvāk ca eva pratibhāti meречь и являет себя мне
इमाः तु नद्यः देवेशimāḥ tu nadyaḥ deveśaэти же реки, богов владыка
सर्वतीर्थोदकैः युताःsarvatīrthodakaiḥ yutāḥвсех тиртх водами полные
उपस्पर्शनहेतोः त्वाupasparśanahetoḥ tvāомовения ради тебя
समीपस्थाः उपासतेsamīpasthāḥ upāsateвблизи стоя, чтут
एताभिः सह संमन्त्र्यetābhiḥ saha saṃmantryaс ними посоветовавшись
प्रवक्ष्यामि अनुपूर्वशःpravakṣyāmi anupūrvaśaḥповедаю по порядку
प्रभवन् यः अनहंवादीprabhavan yaḥ anahaṃvādīмогущественный кто, негордословный
स वै पुरुषः उच्यतेsa vai puruṣaḥ ucyateон истинно мужем зовётся
स्त्री च भूतेश सततंstrī ca bhūteśa satataṃжена же, Владыка существ, всегда
स्त्रियम् एव अनुधावतिstriyam eva anudhāvatiк жене за советом обращается
मया संमानिताः च एवmayā saṃmānitāḥ ca evaмною почтённые
भविष्यन्ति सरिद्वराःbhaviṣyanti saridvarāḥбудут реки лучшие
एषा सरस्वती पुण्याeṣā sarasvatī puṇyāэта Сарасвати святая
नदीनाम् उत्तमा नदीnadīnām uttamā nadīиз рек превосходная река
प्रथमा सर्वसरितांprathamā sarvasaritāṃпервая из всех рек
नदी सागरगामिनीnadī sāgaragāminīрека, в океан текущая
विपाशा च वितस्ता चvipāśā ca vitastā caВипаша и Витаста
चन्द्रभागा इरावतीcandrabhāgā irāvatīЧандрабхага, Иравати
शतद्रुः देविका सिन्धुःśatadruḥ devikā sindhuḥШатадру, Девика, Синдху
कौशिकी गोमती तथाkauśikī gomatī tathāКаушики, Гомати также
तथा देवनदी च इयंtathā devanadī ca iyaṃтак и бого-река эта
सर्वतीर्थाभिसंवृताsarvatīrthābhisaṃvṛtāвсеми тиртхами окружённая
गगनात् गां गता देवीgaganāt gāṃ gatā devīс небес на землю сошедшая богиня
गङ्गा सर्वसरिद्वराgaṅgā sarvasaridvarāГанга, всех рек лучшая
अनुवाद

Ума сказала: «О владыка, всех существ господь, прошлого-будущего-настоящего исток! Твоею силою эта, о бог, речь и являет себя мне. Эти же реки, богов владыка, всех тиртх водами полные, омовения ради тебя вблизи стоя, чтут. С ними посоветовавшись, поведаю по порядку. Могущественный кто, негордословный, — он истинно мужем зовётся; жена же, Владыка существ, всегда к жене за советом обращается; мною почтённые будут реки лучшие. Эта Сарасвати святая, из рек превосходная река, первая из всех рек, река, в океан текущая; Випаша и Витаста, Чандрабхага, Иравати, Шатадру, Девика, Синдху, Каушики, Гомати также, так и бого-река эта, всеми тиртхами окружённая, с небес на землю сошедшая богиня Ганга, всех рек лучшая».

संस्करण

3539035527b9 · प्रकाशित 22 जून 2026, 6:05:00 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से