Keśidhvaja
विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथापरा । अविद्याकर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिरिष्यते
येयं क्षेत्रज्ञशक्तिः सा चेष्टिता नृप कर्मजा । असारभूते संसारे प्रोक्ता तत्र महामते
संसारतापानखिलानवाप्नोत्यनुसंज्ञितान् । तया तिरोहितत्वात्तु शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता
सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन लक्ष्यते । अप्राणवत्सु खल्वल्पा स्थावरेषु ततोऽधिका
सरीसृपेषु तेभ्योऽन्याप्यतिशक्त्या पतत्त्रिषु । पतत्त्रिभ्यो मृगास्तेभ्यः स्वशक्त्या पशवोऽधिकाः
पशुभ्यो मनुजाश्चातिशक्त्या पुंसः प्रभाविताः । तेभ्योऽपि नागगन्धर्वयक्षाद्या देवता नृप
शक्रः समस्तदेवेभ्यस्ततश्चातिप्रजापतिः । हिरण्यगर्भोऽपि ततः पुंसः शक्त्युपलक्षितः
एतान्यशेषरूपाणि तस्य रूपाणि पार्थिव । यतस्तच्छक्तियोगेन युक्तानि नभसा यथा
द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगिध्येयं महामते । अमूर्तं ब्रह्मणो रूपं यत्सदित्युच्यते बुधैः
viṣṇuśaktiḥ parā proktā kṣetrajñākhyā tathāparā | avidyākarmasaṃjñānyā tṛtīyā śaktiriṣyate
yeyaṃ kṣetrajñaśaktiḥ sā ceṣṭitā nṛpa karmajā | asārabhūte saṃsāre proktā tatra mahāmate
saṃsāratāpānakhilānavāpnotyanusaṃjñitān | tayā tirohitatvāttu śaktiḥ kṣetrajñasaṃjñitā
sarvabhūteṣu bhūpāla tāratamyena lakṣyate | aprāṇavatsu khalvalpā sthāvareṣu tato'dhikā
sarīsṛpeṣu tebhyo'nyāpyatiśaktyā patattriṣu | patattribhyo mṛgāstebhyaḥ svaśaktyā paśavo'dhikāḥ
paśubhyo manujāścātiśaktyā puṃsaḥ prabhāvitāḥ | tebhyo'pi nāgagandharvayakṣādyā devatā nṛpa
śakraḥ samastadevebhyastataścātiprajāpatiḥ | hiraṇyagarbho'pi tataḥ puṃsaḥ śaktyupalakṣitaḥ
etānyaśeṣarūpāṇi tasya rūpāṇi pārthiva | yatastacchaktiyogena yuktāni nabhasā yathā
dvitīyaṃ viṣṇusaṃjñasya yogidhyeyaṃ mahāmate | amūrtaṃ brahmaṇo rūpaṃ yatsadityucyate budhaiḥ
Кешидхваджа: «Сила Вишну названа высшею; другая — именуемая знающим поле; третьею считается сила, именуемая авидьей и делом. Та сила знающего поле, о царь, приведённая в движение, рождённая делом, названа там, в бессущностном круговороте, о великий разумом; она обретает все жары круговорота, соответственно именуемые; а от того, что ею сокрыта, сила именуется знающим поле. Во всех существах, о владыка земли, она усматривается по степеням: в лишённых дыхания весьма мала, в недвижных больше того, в пресмыкающихся иная, с большею силою — в птицах; больше птиц — звери, больше их своею силою — скот, больше скота — люди, наделённые большею силою мужа; больше их — наги, гандхарвы, якши и прочие божества, о царь. Шакра больше всех богов, затем более того Праджапати, и Хираньягарбха затем — отмеченный силою мужа. Все эти облики без остатка — его облики, о царь, ибо они соединены с его силою, как с пространством. Второй облик того, кто зовётся Вишну, созерцаемый йогинами, о великий разумом, — бестелесный облик Брахмана, который мудрые называют „сущим“».
5a90812c6dab · प्रकाशित 5 सित॰ 2026, 4:06:58 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Лестница проведена без разрывов: от бездыханного к растению, к пресмыкающемуся, к птице, к зверю, к человеку. Различие названо степенью одной и той же силы, а не разными породами.
Даже в камне этой силы «весьма мало», но не нуль. Граница между живым и неживым сделана постепенной.
Всё это — облики одного, соединённые с его силою, «как с пространством». Пространство ничего не держит и всё вмещает.