पूरणार्थं समुद्रस्य भवद्धिर्यत्नममास्थितैः । एवं श्रुत्वा तु वचनं महर्षे भावितात्मनः
विस्मिताश्च विषण्णाश्च बभूवुः सहितास्सुराः । परस्परमनुञ्ञाप्य प्रणम्यमुनिपुंगवम्
प्रजाः सर्वा महाराजविप्रा जग्मुर्यथागतम् । त्रिदशा विष्णुना सार्ल्धमनुजग्मु पितामहम्
पूरणार्थं समुद्रस्य मंत्रयंतः परस्परम् । ऊचुः प्रांजलयः सर्वे सागरस्य हि पूरणम्
तानुवाच समेतांस्तु ब्रह्मालोकपितामहः । गच्छध्वं विबुधास्सर्वे यथाकामं यथेप्सितम्
महताकालयोगेन प्रकृतिंयास्यतेऽर्णवः । ज्ञातींस्तु कारणं कृत्वा महाराजो भगीरथः
गंगौधेन समुद्रं च पुनः संपूरयिष्यति । एवं ते ब्रह्मणा देवाः प्रेषिता ऋषि सत्तमाः
उवाच भगवांस्तुष्टस्त्वगस्त्यमृषिसत्तमम् । देवकार्यं तु भवता दानवानां विनाशनम्
यतस्संतारिता देवास्तेनतुष्टोस्मि वै मुने । अभिप्रेतो वरो यस्ते याचयस्व ददामि तम्
एवमुक्तस्तदागस्त्यः प्रणिपातपुरः सरम् । इहस्थेन मया देव देवकार्यमिदं कृतम्
सर्वाश्रमाणां प्रवरो भवत्वेष ममाश्रमः । त्वया चोक्तस्तु भगवन्भविता नात्र संशयः
यात्रां तु पृष्करे कृत्वा इहागत्यनरास्तु ये । इहकुंडेषु ये स्नानं तर्पणं पितृदेवयोः
अर्चनं चैवं देवेषु सर्वमक्षयकारकम् । अर्ध्य चोच्चावचं गृह्य शष्कुलापूपकांस्ततः
दास्यंति द्विजमुख्येभ्यस्तेषां वासस्त्रिविष्टपे । शआद्धेन पितरस्तृप्ता यावदाभूतसंपल्वम्
कंदमूलफलैर्वापि तर्पयिष्यति यो मुनिम् । सप्तर्षिस्थानमासाद्य मोदते शास्वतीः समाः
यज्ञपर्वतमरूढो दृष्ट्वा गंगाविनिर्गमम् । उदङ्मुखी देवनदी निर्गता पुष्करं प्रति
अत्राभिषेकं यः कुर्यात्पितृदेवार्चने रतः । अश्वमेधफलं तस्य भवत्येव न संशयः
यस्त्वेक भोजयेद्विप्रं कोटिर्भवति भोजिता । अक्षयं त्वन्नपानं च अत्र दत्तं मुनीश्वर
यो यमिच्छति कामं तु सर्व तस्य भविष्यति । न वियोनिं ब्रजत्यत्र स्नातमात्रो नरो भुवि
स्थानानां परमं स्थानं तीर्थानां तीर्थमुतमम् । मया दत्तं मुनिश्रेष्ठ भविष्यति न संशयः
जन्मप्रभृतियत्पापं स्त्रिया वा पुरुषस्य वा । अत्रैव स्नातमात्रस्य सर्वमेतत्प्रणश्यति
एवमुक्त्वा तु भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः । जगामामंत्र्य समुनिमगस्त्यं मुनिसत्तमम्
अगस्त्योपि स्थितस्तत्र आश्रमे स्वे परंतप । अगस्त्यस्याश्रमोत्पत्तिरेषा ते परिकीर्तिता
सप्तर्षीणामाश्रमांश्च कीर्त्तयिष्ये कुरूद्वह । अत्रिश्चैव वसिष्ठोथ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः
अंगिरा गौतमञ्चैव सुमतिः सुमुखस्तथा । विश्वामित्रः स्थूलशिराः संवर्तश्च प्रतर्दनः
रैभ्यो बृहस्पतिश्चैव च्यवनः कश्यपो भृगुः । दुर्वासा जमदग्निश्च मार्कण्डेयोथ गालवः
उशनाथ भरद्वाजो यवक्रीतस्तथा मुनिः । स्थूलाक्षः सकलाक्षश्च कण्वो मेधातिथिः कृतः
नारदः पर्वतश्चैव स्वगंधी च्यवनो द्विजः । तृणाम्बुः शबलो धौम्यः शतानंदो कृतव्रणः
जमदग्निस्तथा रामो ह्यष्टकश्चैवमादयः । कृष्णद्वैपायनश्चैव पुत्रशिष्यैः समन्वितः
एते तु पुष्करं प्राप्य सप्तर्षीणामथाश्रमे । वेष्टिता नियमैश्चापि दयायुक्तास्तपस्विनः
आनृशंस्यं जयो धैर्यं तपः सत्यं क्षमार्जवम् । दया दानं जपश्चैव सर्वेषां तत्प्रतिष्ठितम्
इह यत्क्रियते कर्म तत्परत्रोपभुज्यते । ज्ञात्वा तदित्थं मुनयः परमार्थपरायणाः
न तत्र नास्तिका यांति न स्तेना नाजितेंद्रियाः । न नृशंसा न पिशुना न कृतघ्ना न मानिनः
सत्य तेजस्विनः शूरा दयावंतः क्षमापराः । यज्वानो यज्ञशीलाश्च निरीहा निरुपद्रवाः
निर्ममा निरहंकारास्तत्र गच्छंति पुष्करे । न रोगो न जरा मृत्युर्भवितात्र महात्मनाम्
pūraṇārthaṃ samudrasya bhavaddhiryatnamamāsthitaiḥ | evaṃ śrutvā tu vacanaṃ maharṣe bhāvitātmanaḥ
vismitāśca viṣaṇṇāśca babhūvuḥ sahitāssurāḥ | parasparamanuññāpya praṇamyamunipuṃgavam
prajāḥ sarvā mahārājaviprā jagmuryathāgatam | tridaśā viṣṇunā sārldhamanujagmu pitāmaham
pūraṇārthaṃ samudrasya maṃtrayaṃtaḥ parasparam | ūcuḥ prāṃjalayaḥ sarve sāgarasya hi pūraṇam
tānuvāca sametāṃstu brahmālokapitāmahaḥ | gacchadhvaṃ vibudhāssarve yathākāmaṃ yathepsitam
mahatākālayogena prakṛtiṃyāsyate'rṇavaḥ | jñātīṃstu kāraṇaṃ kṛtvā mahārājo bhagīrathaḥ
gaṃgaudhena samudraṃ ca punaḥ saṃpūrayiṣyati | evaṃ te brahmaṇā devāḥ preṣitā ṛṣi sattamāḥ
uvāca bhagavāṃstuṣṭastvagastyamṛṣisattamam | devakāryaṃ tu bhavatā dānavānāṃ vināśanam
yatassaṃtāritā devāstenatuṣṭosmi vai mune | abhipreto varo yaste yācayasva dadāmi tam
evamuktastadāgastyaḥ praṇipātapuraḥ saram | ihasthena mayā deva devakāryamidaṃ kṛtam
sarvāśramāṇāṃ pravaro bhavatveṣa mamāśramaḥ | tvayā coktastu bhagavanbhavitā nātra saṃśayaḥ
yātrāṃ tu pṛṣkare kṛtvā ihāgatyanarāstu ye | ihakuṃḍeṣu ye snānaṃ tarpaṇaṃ pitṛdevayoḥ
arcanaṃ caivaṃ deveṣu sarvamakṣayakārakam | ardhya coccāvacaṃ gṛhya śaṣkulāpūpakāṃstataḥ
dāsyaṃti dvijamukhyebhyasteṣāṃ vāsastriviṣṭape | śaāddhena pitarastṛptā yāvadābhūtasaṃpalvam
kaṃdamūlaphalairvāpi tarpayiṣyati yo munim | saptarṣisthānamāsādya modate śāsvatīḥ samāḥ
yajñaparvatamarūḍho dṛṣṭvā gaṃgāvinirgamam | udaṅmukhī devanadī nirgatā puṣkaraṃ prati
atrābhiṣekaṃ yaḥ kuryātpitṛdevārcane rataḥ | aśvamedhaphalaṃ tasya bhavatyeva na saṃśayaḥ
yastveka bhojayedvipraṃ koṭirbhavati bhojitā | akṣayaṃ tvannapānaṃ ca atra dattaṃ munīśvara
yo yamicchati kāmaṃ tu sarva tasya bhaviṣyati | na viyoniṃ brajatyatra snātamātro naro bhuvi
sthānānāṃ paramaṃ sthānaṃ tīrthānāṃ tīrthamutamam | mayā dattaṃ muniśreṣṭha bhaviṣyati na saṃśayaḥ
janmaprabhṛtiyatpāpaṃ striyā vā puruṣasya vā | atraiva snātamātrasya sarvametatpraṇaśyati
evamuktvā tu bhagavānbrahmā lokapitāmahaḥ | jagāmāmaṃtrya samunimagastyaṃ munisattamam
agastyopi sthitastatra āśrame sve paraṃtapa | agastyasyāśramotpattireṣā te parikīrtitā
saptarṣīṇāmāśramāṃśca kīrttayiṣye kurūdvaha | atriścaiva vasiṣṭhotha pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ
aṃgirā gautamañcaiva sumatiḥ sumukhastathā | viśvāmitraḥ sthūlaśirāḥ saṃvartaśca pratardanaḥ
raibhyo bṛhaspatiścaiva cyavanaḥ kaśyapo bhṛguḥ | durvāsā jamadagniśca mārkaṇḍeyotha gālavaḥ
uśanātha bharadvājo yavakrītastathā muniḥ | sthūlākṣaḥ sakalākṣaśca kaṇvo medhātithiḥ kṛtaḥ
nāradaḥ parvataścaiva svagaṃdhī cyavano dvijaḥ | tṛṇāmbuḥ śabalo dhaumyaḥ śatānaṃdo kṛtavraṇaḥ
jamadagnistathā rāmo hyaṣṭakaścaivamādayaḥ | kṛṣṇadvaipāyanaścaiva putraśiṣyaiḥ samanvitaḥ
ete tu puṣkaraṃ prāpya saptarṣīṇāmathāśrame | veṣṭitā niyamaiścāpi dayāyuktāstapasvinaḥ
ānṛśaṃsyaṃ jayo dhairyaṃ tapaḥ satyaṃ kṣamārjavam | dayā dānaṃ japaścaiva sarveṣāṃ tatpratiṣṭhitam
iha yatkriyate karma tatparatropabhujyate | jñātvā taditthaṃ munayaḥ paramārthaparāyaṇāḥ
na tatra nāstikā yāṃti na stenā nājiteṃdriyāḥ | na nṛśaṃsā na piśunā na kṛtaghnā na māninaḥ
satya tejasvinaḥ śūrā dayāvaṃtaḥ kṣamāparāḥ | yajvāno yajñaśīlāśca nirīhā nirupadravāḥ
nirmamā nirahaṃkārāstatra gacchaṃti puṣkare | na rogo na jarā mṛtyurbhavitātra mahātmanām
«„…ради наполнения океана вами предпринято усилие“. Услышав это слово великого мудреца, утвердившего душу, боги вместе стали изумлены и опечалены; и, испросив дозволение друг у друга и поклонившись быку среди мудрецов, все твари и брахманы, о великий царь, пошли, откуда пришли. А боги вместе с Вишну пошли к прародителю и, совещаясь друг с другом, сказали со сложенными ладонями о наполнении океана. Им, сошедшимся, сказал Брахма, прародитель миров: „Ступайте, о мудрые, все — как желаете и как хотите. Великим течением времени океан придёт к своей природе: сделав поводом [спасение] родичей, великий царь Бхагиратха вновь наполнит океан потоком Ганги“. Так отпущены были Брахмою те боги и наилучшие из мудрецов. И довольный владыка сказал Агастье: „Тобою [совершено] дело богов — уничтожение данавов; и оттого, что переправлены боги, доволен я, о мудрец. Какой дар тебе желанен — проси, я даю его“. Услышав это, Агастья, с поклоном впереди [речи]: „Мною, здесь пребывающим, о бог, сделано это дело богов; да будет эта моя обитель наилучшею из всех обителей“. — „Сказано тобою, о владыка, — и будет так, нет сомнения. Те люди, что, совершив хождение в Пушкаре, придут сюда и [совершат] омовение в очагах, насыщение праотцов и богов и почитание богов, — всё это делается неисчерпаемым. Кто, взяв аргхью и всякие лепёшки и пирожки, даст их первейшим из дваждырождённых, — у тех житьё на третьем небе. Шраддхой насыщены праотцы доколе до потопа существ. А кто насытит мудреца хотя бы клубнями, кореньями и плодами, тот, достигнув обители семи мудрецов, радуется вечные годы. Взошедший на жертвенную гору и увидевший исход Ганги — божественная река, обращённая на север, вышла к Пушкаре. Кто совершит здесь омовение, усердный в почитании праотцов и богов, у того бывает плод ашвамедхи. А кто накормит одного брахмана, [тем] накормлен бывает крор; неисчерпаемы пища и питьё, данные здесь, о владыка мудрецов. Какое кто желает желание — всё у него будет; и едва омывшийся человек не идёт на земле в дурное лоно. Высшее из мест и наилучшая из тиртх дана мною, о лучший из мудрецов, — будет так, нет сомнения. Какой грех от самого рождения у женщины или у мужчины — всё это гибнет здесь у едва омывшегося“. Сказав так, владыка Брахма, прародитель миров, ушёл, простившись с наилучшим из мудрецов; а Агастья остался там, в своей обители, о каратель врагов. Это возвещено тебе — возникновение обители Агастьи. Возвещу и об обителях семи мудрецов, о продолжатель Куру: Атри и Васиштха, затем Пуластья, Пулаха и Крату, Ангирас и Гаутама, Сумати и Сумукха, Вишвамитра, Стхулаширас, Самварта и Пратардана, Райбхья и Брихаспати, Чьявана, Кашьяпа и Бхригу, Дурвасас и Джамадагни, Маркандея и Галава, Ушанас и Бхарадваджа, мудрец Явакрита, Стхулакша и Сакалакша, Канва и Медхатитхи, Нарада и Парвата, Дхаумья, Шатананда и Критаврана, Рама и Кришна Двайпаяна с сыновьями и учениками. Достигнув Пушкары, [они] в обители семи мудрецов — опоясанные обетами, исполненные милости подвижники. Незлобивость, победа, твёрдость, подвиг, правда, терпение, прямота, милость, даяние и повторение — всё то утверждено у них всех. Какое дело творится здесь, то вкушается в ином мире, — познав это так, мудрецы преданы высшей цели. Не идут туда безбожники, ни воры, ни не обуздавшие чувств; ни жестокие, ни клеветники, ни неблагодарные, ни надменные. Сияющие правдою, храбрые, милостивые, преданные терпению; жертвователи и жертвенного нрава, безжеланные и безбедные, без «моего» и без самости — те идут в Пушкару. Не будет здесь у великих духом ни недуга, ни старости, ни смерти».
ea79025c291d · प्रकाशित 3 सित॰ 2026, 4:13:27 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Океан не возвращают чудом: Брахма говорит, что он наполнится сам — «великим течением времени», когда Бхагиратха сведёт Гангу. Развязка отложена на целую эпоху, и никто не спорит.
Агастья, выпивший океан, просит себе не сил и не неба, а того, чтобы его обитель считалась лучшей. Просьба домашняя — о месте, где живёшь.
Список тех, кто в Пушкару не идёт, короче списка тех, кто идёт, и в нём нет ни одного слова о вере: воры, жестокие, клеветники, неблагодарные, надменные. Отбор идёт по поведению, а не по убеждениям.