ते निवृत्ता महाकायाः श्रुत्वाङ्गदवचस् तदा । नैष्ठिकीं बुद्धिम् आस्थाय सर्वे संग्रामकाङ्क्षिणः ॥
समुदीरितवीर्यास् ते समारोपितविक्रमाः । पर्यवस्थापिता वाक्यैर् अङ्गदेन वलीमुखाः ॥
प्रयाताश् च गता हर्षं मरणे कृतनिश्चयाः । चक्रुः सुतुमुलं युद्धं वानरास् त्यक्तजीविताः ॥
अथ वृक्षान् महाकायाः सानूनि सुमहान्ति च । वानरास् तूर्णम् उद्यम्य कुम्भकर्णम् अभिद्रवन् ॥
स कुम्भकर्णः संक्रुद्धो गदाम् उद्यम्य वीर्यवान् । अर्दयन् सुमहाकायः समन्ताद् व्याक्षिपद् रिपून् ॥
शतानि सप्त चाष्टौ च सहस्राणि च वानराः । प्रकीर्णाः शेरते भूमौ कुम्भकर्णेन पोथिताः ॥
षोडशाष्टौ च दश च विंशत् त्रिंशत् तथैव च । परिक्षिप्य च बाहुभ्यां खादन् विपरिधावति । भक्षयन् भृशसंक्रुद्धो गरुडः पन्नगान् इव ॥
हनूमाञ् शैलशृङ्गाणि वृक्षांश् च विविधान् बहून् । ववर्ष कुम्भकर्णस्य शिरस्य् अम्बरम् आस्थितः ॥
तानि पर्वतशृङ्गाणि शूलेन तु बिभेद ह । बभञ्ज वृक्षवर्षं च कुम्भकर्णो महाबलः ॥
ततो हरीणां तद् अनीकम् उग्रं; दुद्राव शूलं निशितं प्रगृह्य । तस्थौ ततो ऽस्यापततः पुरस्तान्; महीधराग्रं हनुमान् प्रगृह्य ॥
स कुम्भकर्णं कुपितो जघान; वेगेन शैलोत्तमभीमकायम् । स चुक्षुभे तेन तदाभिबूतो; मेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः ॥
स शूलम् आविध्य तडित्प्रकाशं; गिरिं यथा प्रज्वलिताग्रशृङ्गम् । बाह्वन्तरे मारुतिम् आजघान; गुहो ऽचलं क्रौञ्चम् इवोग्रशक्त्या ॥
स शूलनिर्भिन्न महाभुजान्तरः; प्रविह्वलः शोणितम् उद्वमन् मुखात् । ननाद भीमं हनुमान् महाहवे; युगान्तमेघस्तनितस्वनोपमम् ॥
ततो विनेदुः सहसा प्रहृष्टा; रक्षोगणास् तं व्यथितं समीक्ष्य । प्लवंगमास् तु व्यथिता भयार्ताः; प्रदुद्रुवुः संयति कुम्भकर्णात् ॥
te nivṛttā mahākāyāḥ śrutvāṅgadavacas tadā | naiṣṭhikīṃ buddhim āsthāya sarve saṃgrāmakāṅkṣiṇaḥ ||
samudīritavīryās te samāropitavikramāḥ | paryavasthāpitā vākyair aṅgadena valīmukhāḥ ||
prayātāś ca gatā harṣaṃ maraṇe kṛtaniścayāḥ | cakruḥ sutumulaṃ yuddhaṃ vānarās tyaktajīvitāḥ ||
atha vṛkṣān mahākāyāḥ sānūni sumahānti ca | vānarās tūrṇam udyamya kumbhakarṇam abhidravan ||
sa kumbhakarṇaḥ saṃkruddho gadām udyamya vīryavān | ardayan sumahākāyaḥ samantād vyākṣipad ripūn ||
śatāni sapta cāṣṭau ca sahasrāṇi ca vānarāḥ | prakīrṇāḥ śerate bhūmau kumbhakarṇena pothitāḥ ||
ṣoḍaśāṣṭau ca daśa ca viṃśat triṃśat tathaiva ca | parikṣipya ca bāhubhyāṃ khādan viparidhāvati | bhakṣayan bhṛśasaṃkruddho garuḍaḥ pannagān iva ||
hanūmāñ śailaśṛṅgāṇi vṛkṣāṃś ca vividhān bahūn | vavarṣa kumbhakarṇasya śirasy ambaram āsthitaḥ ||
tāni parvataśṛṅgāṇi śūlena tu bibheda ha | babhañja vṛkṣavarṣaṃ ca kumbhakarṇo mahābalaḥ ||
tato harīṇāṃ tad anīkam ugraṃ; dudrāva śūlaṃ niśitaṃ pragṛhya | tasthau tato 'syāpatataḥ purastān; mahīdharāgraṃ hanumān pragṛhya ||
sa kumbhakarṇaṃ kupito jaghāna; vegena śailottamabhīmakāyam | sa cukṣubhe tena tadābhibūto; medārdragātro rudhirāvasiktaḥ ||
sa śūlam āvidhya taḍitprakāśaṃ; giriṃ yathā prajvalitāgraśṛṅgam | bāhvantare mārutim ājaghāna; guho 'calaṃ krauñcam ivograśaktyā ||
sa śūlanirbhinna mahābhujāntaraḥ; pravihvalaḥ śoṇitam udvaman mukhāt | nanāda bhīmaṃ hanumān mahāhave; yugāntameghastanitasvanopamam ||
tato vineduḥ sahasā prahṛṣṭā; rakṣogaṇās taṃ vyathitaṃ samīkṣya | plavaṃgamās tu vyathitā bhayārtāḥ; pradudruvuḥ saṃyati kumbhakarṇāt ||
Ванары, услышав слова Ангады, вернулись. Они приняли твёрдую решимость, захотели боя, их доблесть была пробуждена, отвага поднята, и, утвердившись словами Ангады, они пошли радостно, решившись на смерть. Оставив заботу о жизни, ванары завязали страшно шумную битву. Огромные ванары быстро подняли деревья и великие горные вершины и бросились на Кумбхакарну. Но доблестный и разгневанный Кумбхакарна поднял палицу и, разя, разбрасывал врагов со всех сторон. Сотни и тысячи ванаров, разбитые им, лежали рассеянными на земле. Он обхватывал их руками — шестнадцать, восемь, десять, двадцать, тридцать — и, пожирая, носился по полю, как разгневанный Гаруда пожирает змей. Хануман, стоя в небе, обрушил на голову Кумбхакарны горные вершины и множество разных деревьев, но могучий Кумбхакарна разбил эти вершины копьём и сломал дождь деревьев. Тогда грозное войско ванаров побежало. Хануман, взяв вершину горы, стал перед нападающим Кумбхакарной и в гневе ударил его по страшному огромному телу. Кумбхакарна содрогнулся, поражённый, с телом, влажным от жира и крови; затем он размахнул сверкающим как молния копьём, подобным горе с пылающей вершиной, и ударил Марути в грудь, как Гуха поразил гору Краунчу грозной шакти. Пробитый копьём между великих рук, потрясённый и извергающий кровь изо рта, Хануман страшно зарычал в великой битве, подобно грому тучи конца юги. Ракшасы, увидев его потрясённым, внезапно закричали от радости, а прыгуны, охваченные страхом, снова побежали от Кумбхакарны.
c13124657fe5 · प्रकाशित 22 जून 2026, 12:00:00 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Ванары возвращаются к бою, но Кумбхакарна сразу показывает, почему один только порыв недостаточен. Даже Хануман получает рану: стих готовит момент, когда победа будет исходить не от общей храбрости, а от решающей силы Рамы.