Сугрива
तम् आपतन्तं संप्रेक्ष्य कुम्भकर्णं महाबलम् । उत्पपात तदा वीरः सुग्रीवो वानराधिपः ॥
स पर्वताग्रम् उत्क्षिप्य समाविध्य महाकपिः । अभिदुद्राव वेगेन कुम्भकर्णं महाबलम् ॥
तम् आपतन्तं संप्रेक्ष्य कुम्भकर्णः प्लवंगमम् । तस्थौ विवृतसर्वाङ्गो वानरेन्द्रस्य संमुखः ॥
कपिशोणितदिग्धाङ्गं भक्षयन्तं महाकपीन् । कुम्भकर्णं स्थितं दृष्ट्वा सुग्रीवो वाक्यम् अब्रवीत् ॥
पातिताश् च त्वया वीराः कृतं कर्म सुदुष्करम् । भक्षितानि च सैन्यानि प्राप्तं ते परमं यशः ॥
त्यज तद् वानरानीकं प्राकृतैः किं करिष्यसि । सहस्वैकं निपातं मे पर्वतस्यास्य राक्षस ॥
तद् वाक्यं हरिराजस्य सत्त्वधैर्यसमन्वितम् । श्रुत्वा राक्षसशार्दूलः कुम्भकर्णो ऽब्रवीद् वचः ॥
प्रजापतेस् तु पौत्रस् त्वं तथैवर्क्षरजःसुतः । श्रुतपौरुषसंपन्नस् तस्माद् गर्जसि वानर ॥
स कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य; व्याविध्य शैलं सहसा मुमोच । तेनाजघानोरसि कुम्भकर्णं; शैलेन वज्राशनिसंनिभेन ॥
तच् छैलशृङ्गं सहसा विकीर्णं; भुजान्तरे तस्य तदा विशाले । ततो विषेदुः सहसा प्लवंगमा; रक्षोगणाश् चापि मुदा विनेदुः ॥
स शैलशृङ्गाभिहतश् चुकोप; ननाद कोपाच् च विवृत्य वक्त्रम् । व्याविध्य शूलं च तडित्प्रकाशं; चिक्षेप हर्यृक्षपतेर् वधाय ॥
तत् कुम्भकर्णस्य भुजप्रविद्धं; शूलं शितं काञ्चनदामजुष्टम् । क्षिप्रं समुत्पत्य निगृह्य दोर्भ्यां; बभञ्ज वेगेन सुतो ऽनिलस्य ॥
कृतं भारसहस्रस्य शूलं कालायसं महत् । बभञ्ज जनौम् आरोप्य प्रहृष्टः प्लवगर्षभः ॥
स तत् तदा भग्नम् अवेक्ष्य शूलं; चुकोप रक्षोऽधिपतिर् महात्मा । उत्पाट्य लङ्कामलयात् स शृङ्गं; जघान सुग्रीवम् उपेत्य तेन ॥
स शैलशृङ्गाभिहतो विसंज्ञः; पपात भूमौ युधि वानरेन्द्रः । तं प्रेक्ष्य भूमौ पतितं विसंज्ञं; नेदुः प्रहृष्टा युधि यातुधानाः ॥
तम् अभ्युपेत्याद्भुतघोरवीर्यं; स कुम्भकर्णो युधि वानरेन्द्रम् । जहार सुग्रीवम् अभिप्रगृह्य; यथानिलो मेघम् अतिप्रचण्डः ॥
स तं महामेघनिकाशरूपम्; उत्पाट्य गच्छन् युधि कुम्भकर्णः । रराज मेरुप्रतिमानरूपो; मेरुर् यथात्युच्छ्रितघोरशृङ्गः ॥
ततः समुत्पाट्य जगाम वीरः; संस्तूयमानो युधि राक्षसेन्द्रैः । शृण्वन् निनादं त्रिदशालयानां; प्लवंगराजग्रहविस्मितानाम् ॥
ततस् तम् आदाय तदा स मेने; हरीन्द्रम् इन्द्रोपमम् इन्द्रवीर्यः । अस्मिन् हृते सर्वम् इदं हृतं स्यात्; सराघवं सैन्यम् इतीन्द्रशत्रुः ॥
tam āpatantaṃ saṃprekṣya kumbhakarṇaṃ mahābalam | utpapāta tadā vīraḥ sugrīvo vānarādhipaḥ ||
sa parvatāgram utkṣipya samāvidhya mahākapiḥ | abhidudrāva vegena kumbhakarṇaṃ mahābalam ||
tam āpatantaṃ saṃprekṣya kumbhakarṇaḥ plavaṃgamam | tasthau vivṛtasarvāṅgo vānarendrasya saṃmukhaḥ ||
kapiśoṇitadigdhāṅgaṃ bhakṣayantaṃ mahākapīn | kumbhakarṇaṃ sthitaṃ dṛṣṭvā sugrīvo vākyam abravīt ||
pātitāś ca tvayā vīrāḥ kṛtaṃ karma suduṣkaram | bhakṣitāni ca sainyāni prāptaṃ te paramaṃ yaśaḥ ||
tyaja tad vānarānīkaṃ prākṛtaiḥ kiṃ kariṣyasi | sahasvaikaṃ nipātaṃ me parvatasyāsya rākṣasa ||
tad vākyaṃ harirājasya sattvadhairyasamanvitam | śrutvā rākṣasaśārdūlaḥ kumbhakarṇo 'bravīd vacaḥ ||
prajāpates tu pautras tvaṃ tathaivarkṣarajaḥsutaḥ | śrutapauruṣasaṃpannas tasmād garjasi vānara ||
sa kumbhakarṇasya vaco niśamya; vyāvidhya śailaṃ sahasā mumoca | tenājaghānorasi kumbhakarṇaṃ; śailena vajrāśanisaṃnibhena ||
tac chailaśṛṅgaṃ sahasā vikīrṇaṃ; bhujāntare tasya tadā viśāle | tato viṣeduḥ sahasā plavaṃgamā; rakṣogaṇāś cāpi mudā vineduḥ ||
sa śailaśṛṅgābhihataś cukopa; nanāda kopāc ca vivṛtya vaktram | vyāvidhya śūlaṃ ca taḍitprakāśaṃ; cikṣepa haryṛkṣapater vadhāya ||
tat kumbhakarṇasya bhujapraviddhaṃ; śūlaṃ śitaṃ kāñcanadāmajuṣṭam | kṣipraṃ samutpatya nigṛhya dorbhyāṃ; babhañja vegena suto 'nilasya ||
kṛtaṃ bhārasahasrasya śūlaṃ kālāyasaṃ mahat | babhañja janaum āropya prahṛṣṭaḥ plavagarṣabhaḥ ||
sa tat tadā bhagnam avekṣya śūlaṃ; cukopa rakṣo'dhipatir mahātmā | utpāṭya laṅkāmalayāt sa śṛṅgaṃ; jaghāna sugrīvam upetya tena ||
sa śailaśṛṅgābhihato visaṃjñaḥ; papāta bhūmau yudhi vānarendraḥ | taṃ prekṣya bhūmau patitaṃ visaṃjñaṃ; neduḥ prahṛṣṭā yudhi yātudhānāḥ ||
tam abhyupetyādbhutaghoravīryaṃ; sa kumbhakarṇo yudhi vānarendram | jahāra sugrīvam abhipragṛhya; yathānilo megham atipracaṇḍaḥ ||
sa taṃ mahāmeghanikāśarūpam; utpāṭya gacchan yudhi kumbhakarṇaḥ | rarāja merupratimānarūpo; merur yathātyucchritaghoraśṛṅgaḥ ||
tataḥ samutpāṭya jagāma vīraḥ; saṃstūyamāno yudhi rākṣasendraiḥ | śṛṇvan ninādaṃ tridaśālayānāṃ; plavaṃgarājagrahavismitānām ||
tatas tam ādāya tadā sa mene; harīndram indropamam indravīryaḥ | asmin hṛte sarvam idaṃ hṛtaṃ syāt; sarāghavaṃ sainyam itīndraśatruḥ ||
छन्द अज्ञात
Увидев приближающегося могучего Кумбхакарну, герой Сугрива, владыка ванаров, вскочил. Великий капи поднял вершину горы, размахнулся и с силой бросился на Кумбхакарну. Тот, увидев набегающего царя ванаров, стал перед ним, раскрыв всё тело. Сугрива увидел Кумбхакарну, стоящего перед ним с телом, измазанным кровью обезьян, и пожирающего великих капи, и сказал: «Ты поверг героев и совершил очень трудное дело; войска пожраны, и ты достиг высшей славы. Оставь это войско ванаров: что ты сделаешь с простыми? Выдержи один мой удар этой горой, ракшас». Услышав это слово царя ванаров, исполненное силы и твёрдости, тигр ракшасов ответил: «Ты внук Праджапати и сын Рикшараджаса, наделённый известным мужеством; поэтому ты рычишь, ванар». Тогда Сугрива, услышав слово Кумбхакарны, внезапно размахнулся горой и ударил ею Кумбхакарну в грудь, как ударом ваджры. Но вершина рассыпалась между его широкими руками; ванары пали духом, а толпы ракшасов радостно закричали. Поражённый горной вершиной, Кумбхакарна разгневался, раскрыл пасть, заревел и метнул в царя ванаров и рикш сверкающее как молния острое копьё с золотым венком. Но сын Ветра быстро подпрыгнул, схватил его двумя руками и с силой сломал; радостный бык среди прыгунов положил на колено великое железное копьё, весом в тысячу бхар, и разломил его. Увидев копьё сломанным, великий владыка ракшасов разгневался, вырвал вершину с Ланкийской Малаи, подошёл и ударил ею Сугриву. Поражённый горной вершиной, царь ванаров без сознания упал на землю, и ятудханы радостно закричали. Кумбхакарна подошёл к удивительно доблестному Сугриве, схватил его и унёс, как яростный ветер уносит тучу. Подняв царя ванаров, видом подобного великой туче, Кумбхакарна сиял как Меру с высокой страшной вершиной. Восхваляемый владыками ракшасов, слыша крики небожителей, удивлённых захватом царя прыгунов, враг Индры подумал: «Когда этот Индроподобный царь ванаров захвачен, всё войско вместе с Рагхавой будет как захваченное».
e076230995f0 · प्रकाशित 22 जून 2026, 12:00:00 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Сугрива проявляет царскую отвагу: он бросается не на мелких врагов, а прямо на источник ужаса. Но даже его подвиг ещё не завершает битву; Рама постепенно выводит каждого героя к его пределу.