Лакшмана
तस्मिन् काले सुमित्रायाः पुत्रः परबलार्दनः । चकार लक्ष्मणः क्रुद्धो युद्धं परपुरंजयः ॥
स कुम्भकर्णस्य शराञ् शरीरे सप्त वीर्यवान् । निचखानाददे चान्यान् विससर्ज च लक्ष्मणः ॥
अतिक्रम्य च सौमित्रिं कुम्भकर्णो महाबलः । रामम् एवाभिदुद्राव दारयन्न् इव मेदिनीम् ॥
अथ दाशरथी रामो रौद्रम् अस्त्रं प्रयोजयन् । कुम्भकर्णस्य हृदये ससर्ज निशिताञ् शरान् ॥
तस्य रामेण विद्धस्य सहसाभिप्रधावतः । अङ्गारमिश्राः क्रुद्धस्य मुखान् निश्चेरुर् अर्चिषः ॥
तस्योरसि निमग्नाश् च शरा बर्हिणवाससः । हस्ताच् चास्य परिभ्रष्टा पपातोर्व्यां महागदा ॥
स निरायुधम् आत्मानं यदा मेने महाबलः । मुष्टिभ्यां चारणाभ्यां च चकार कदनं महत् ॥
स बाणैर् अतिविद्धाङ्गः क्षतजेन समुक्षितः । रुधिरं परिसुस्राव गिरिः प्रस्रवणान् इव ॥
स तीव्रेण च कोपेन रुधिरेण च मूर्छितः । वानरान् राक्षसान् ऋक्षान् खादन् विपरिधावति ॥
तस्मिन् काले स धर्मात्मा लक्ष्मणो रामम् अब्रवीत् । कुम्भकर्णवधे युक्तो योगान् परिमृशन् बहून् ॥
नैवायं वानरान् राजन् न विजानाति राक्षसान् । मत्तः शोणितगन्धेन स्वान् परांश् चैव खादति ॥
साध्व् एनम् अधिरोहन्तु सर्वतो वानरर्षभाः । यूथपाश् च यथामुख्यास् तिष्ठन्त्व् अस्य समन्ततः ॥
अप्य् अयं दुर्मतिः काले गुरुभारप्रपीडितः । प्रपतन् राक्षसो भूमौ नान्यान् हन्यात् प्लवंगमान् ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः । ते समारुरुहुर् हृष्टाः कुम्भकर्णं प्लवंगमाः ॥
कुम्भकर्णस् तु संक्रुद्धः समारूढः प्लवंगमैः । व्यधूनयत् तान् वेगेन दुष्टहस्तीव हस्तिपान् ॥
तान् दृष्ट्वा निर्धूतान् रामो रुष्टो ऽयम् इति राक्षसः । समुत्पपात वेगेन धनुर् उत्तमम् आददे ॥
स चापम् आदाय भुजंगकल्पं; दृढज्यम् उग्रं तपनीयचित्रम् । हरीन् समाश्वास्य समुत्पपात; रामो निबद्धोत्तमतूणबाणः ॥
स वानरगणैस् तैस् तु वृतः परमदुर्जयः । लक्ष्मणानुचरो रामः संप्रतस्थे महाबलः ॥
स ददर्श महात्मानं किरीटिनम् अरिंदमम् । शोणिताप्लुतसर्वाङ्गं कुम्भकर्णं महाबलम् ॥
सर्वान् समभिधावन्तं यथारुष्टं दिशा गजम् । मार्गमाणं हरीन् क्रुद्धं राक्षसैः परिवारितम् ॥
विन्ध्यमन्दरसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणम् । स्रवन्तं रुधिरं वक्त्राद् वर्षमेघम् इवोत्थितम् ॥
जिह्वया परिलिह्यन्तं शोणितं शोणितोक्षितम् । मृद्नन्तं वानरानीकं कालान्तकयमोपमम् ॥
तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं प्रदीप्तानलवर्चसं । विस्फारयाम् आस तदा कार्मुकं पुरुषर्षभः ॥
tasmin kāle sumitrāyāḥ putraḥ parabalārdanaḥ | cakāra lakṣmaṇaḥ kruddho yuddhaṃ parapuraṃjayaḥ ||
sa kumbhakarṇasya śarāñ śarīre sapta vīryavān | nicakhānādade cānyān visasarja ca lakṣmaṇaḥ ||
atikramya ca saumitriṃ kumbhakarṇo mahābalaḥ | rāmam evābhidudrāva dārayann iva medinīm ||
atha dāśarathī rāmo raudram astraṃ prayojayan | kumbhakarṇasya hṛdaye sasarja niśitāñ śarān ||
tasya rāmeṇa viddhasya sahasābhipradhāvataḥ | aṅgāramiśrāḥ kruddhasya mukhān niścerur arciṣaḥ ||
tasyorasi nimagnāś ca śarā barhiṇavāsasaḥ | hastāc cāsya paribhraṣṭā papātorvyāṃ mahāgadā ||
sa nirāyudham ātmānaṃ yadā mene mahābalaḥ | muṣṭibhyāṃ cāraṇābhyāṃ ca cakāra kadanaṃ mahat ||
sa bāṇair atividdhāṅgaḥ kṣatajena samukṣitaḥ | rudhiraṃ parisusrāva giriḥ prasravaṇān iva ||
sa tīvreṇa ca kopena rudhireṇa ca mūrchitaḥ | vānarān rākṣasān ṛkṣān khādan viparidhāvati ||
tasmin kāle sa dharmātmā lakṣmaṇo rāmam abravīt | kumbhakarṇavadhe yukto yogān parimṛśan bahūn ||
naivāyaṃ vānarān rājan na vijānāti rākṣasān | mattaḥ śoṇitagandhena svān parāṃś caiva khādati ||
sādhv enam adhirohantu sarvato vānararṣabhāḥ | yūthapāś ca yathāmukhyās tiṣṭhantv asya samantataḥ ||
apy ayaṃ durmatiḥ kāle gurubhāraprapīḍitaḥ | prapatan rākṣaso bhūmau nānyān hanyāt plavaṃgamān ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ | te samāruruhur hṛṣṭāḥ kumbhakarṇaṃ plavaṃgamāḥ ||
kumbhakarṇas tu saṃkruddhaḥ samārūḍhaḥ plavaṃgamaiḥ | vyadhūnayat tān vegena duṣṭahastīva hastipān ||
tān dṛṣṭvā nirdhūtān rāmo ruṣṭo 'yam iti rākṣasaḥ | samutpapāta vegena dhanur uttamam ādade ||
sa cāpam ādāya bhujaṃgakalpaṃ; dṛḍhajyam ugraṃ tapanīyacitram | harīn samāśvāsya samutpapāta; rāmo nibaddhottamatūṇabāṇaḥ ||
sa vānaragaṇais tais tu vṛtaḥ paramadurjayaḥ | lakṣmaṇānucaro rāmaḥ saṃpratasthe mahābalaḥ ||
sa dadarśa mahātmānaṃ kirīṭinam ariṃdamam | śoṇitāplutasarvāṅgaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam ||
sarvān samabhidhāvantaṃ yathāruṣṭaṃ diśā gajam | mārgamāṇaṃ harīn kruddhaṃ rākṣasaiḥ parivāritam ||
vindhyamandarasaṃkāśaṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇam | sravantaṃ rudhiraṃ vaktrād varṣamegham ivotthitam ||
jihvayā parilihyantaṃ śoṇitaṃ śoṇitokṣitam | mṛdnantaṃ vānarānīkaṃ kālāntakayamopamam ||
taṃ dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ pradīptānalavarcasaṃ | visphārayām āsa tadā kārmukaṃ puruṣarṣabhaḥ ||
छन्द अज्ञात
В это время разгневанный Лакшмана, сын Сумитры, сокрушитель чужой силы и покоритель чужих городов, вступил в бой. Доблестный Лакшмана вонзил семь стрел в тело Кумбхакарны, взял другие и выпустил их. Но могучий Кумбхакарна миновал Саумитри и бросился прямо к Раме, словно разрывая землю. Тогда Рама, сын Дашаратхи, применил Раудру-астру и послал острые стрелы в сердце Кумбхакарны. У разгневанного ракшаса, пронзённого Рамой и внезапно набегавшего вперёд, изо рта вырвались языки пламени, смешанные с углями. Стрелы с павлиньими перьями погрузились в его грудь, а великая палица выпала из его руки и упала на землю. Когда могучий понял, что остался без оружия, он стал совершать великое истребление кулаками и ногами. Всё его тело было пронзено стрелами и обрызгано кровью; он источал кровь, как гора источает потоки. В сильном гневе и кровавом помрачении он носился вокруг, пожирая ванаров, ракшасов и рикш. Тогда праведный Лакшмана, обдумывая многие средства для убийства Кумбхакарны, сказал Раме: «О царь, он уже не различает ни ванаров, ни ракшасов. Опьянённый запахом крови, он ест и своих, и чужих. Пусть быки среди ванаров взберутся на него со всех сторон, и главные предводители пусть стоят вокруг него. Может быть, этот дурноумный ракшас, сдавленный тяжёлой ношей, когда упадёт на землю, не убьёт других прыгунов». Услышав слова разумного царевича, ванары радостно взобрались на Кумбхакарну. Но разгневанный Кумбхакарна стряхнул их силой, как злой слон стряхивает погонщиков. Увидев их стряхнутыми и поняв, что ракшас разгневан, Рама быстро вскочил и взял лучший лук — грозный, подобный змею, с крепкой тетивой, украшенный золотом. Успокоив ванаров, Рама, с лучшим колчаном и стрелами, выступил, окружённый толпами ванаров, крайне непобедимый, могучий, с Лакшманой рядом. Он увидел великого могучего Кумбхакарну: в короне, победителя врагов, с телом, залитым кровью, окружённого ракшасами, нападающего на всех как разъярённый слон, ищущего ванаров, подобного Виндхье и Мандаре, украшенного золотыми браслетами, источающего кровь из пасти как поднявшаяся дождевая туча, облизывающего кровь языком, орошённого кровью, давящего войско ванаров, подобного Яме конца времени. Увидев этого лучшего ракшаса, сияющего как пылающий огонь, бык среди людей натянул лук.
b848b377bd00 · प्रकाशित 22 जून 2026, 12:00:00 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Лакшмана видит, что Кумбхакарна уже потерял различение: ярость пожирает своих и чужих. Перед таким безумием Рама выходит как центр порядка, успокаивая ванаров и принимая бой на себя.