अथातिकायः कुपितो दृष्ट्वा लक्ष्मणम् उत्थितम् । आदाय निशितं बाणम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
बालस् त्वम् असि सौमित्रे विक्रमेष्व् अविचक्षणः । गच्छ किं कालसदृशं मां योधयितुम् इच्छसि ॥
न हि मद्बाहुसृष्टानाम् अस्त्राणां हिमवान् अपि । सोढुम् उत्सहते वेगम् अन्तरिक्षम् अथो मही ॥
सुखप्रसुप्तं कालाग्निं प्रबोधयितुम् इच्छसि । न्यस्य चापं निवर्तस्व मा प्राणाञ् जहि मद्गतः ॥
अथ वा त्वं प्रतिष्टब्धो न निवर्तितुम् इच्छसि । तिष्ठ प्राणान् परित्यज्य गमिष्यसि यमक्षयम् ॥
पश्य मे निशितान् बाणान् अरिदर्पनिषूदनान् । ईश्वरायुधसंकाशांस् तप्तकाञ्चनभूषणान् ॥
एष ते सर्पसंकाशो बाणः पास्यति शोणितम् । मृगराज इव क्रुद्धो नागराजस्य शोणितम् ॥
श्रुत्वातिकायस्य वचः सरोषं; सगर्वितं संयति राजपुत्रः । स संचुकोपातिबलो बृहच्छ्रीर्; उवाच वाक्यं च ततो महार्थम् ॥
न वाक्यमात्रेण भवान् प्रधानो; न कत्थनात् सत्पुरुषा भवन्ति । मयि स्थिते धन्विनि बाणपाणौ; विदर्शयस्वात्मबलं दुरात्मन् ॥
कर्मणा सूचयात्मानं न विकत्थितुम् अर्हसि । पौरुषेण तु यो युक्तः स तु शूर इति स्मृतः ॥
सर्वायुधसमायुक्तो धन्वी त्वं रथम् आस्थितः । शरैर् वा यदि वाप्य् अस्त्रैर् दर्शयस्व पराक्रमम् ॥
ततः शिरस् ते निशितैः पातयिष्याम्य् अहं शरैः । मारुतः कालसंपक्वं वृन्तात् तालफलं यथा ॥
अद्य ते मामका बाणास् तप्तकाञ्चनभूषणाः । पास्यन्ति रुधिरं गात्राद् बाणशल्यान्तरोत्थितम् ॥
बालो ऽयम् इति विज्ञाय न मावज्ञातुम् अर्हसि । बालो वा यदि वा वृद्धो मृत्युं जानीहि संयुगे ॥
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत् परमार्थवत् । अतिकायः प्रचुक्रोध बाणं चोत्तमम् आददे ॥
ततो विद्याधरा भूता देवा दैत्या महर्षयः । गुह्यकाश् च महात्मानस् तद् युद्धं ददृशुस् तदा ॥
athātikāyaḥ kupito dṛṣṭvā lakṣmaṇam utthitam | ādāya niśitaṃ bāṇam idaṃ vacanam abravīt ||
bālas tvam asi saumitre vikrameṣv avicakṣaṇaḥ | gaccha kiṃ kālasadṛśaṃ māṃ yodhayitum icchasi ||
na hi madbāhusṛṣṭānām astrāṇāṃ himavān api | soḍhum utsahate vegam antarikṣam atho mahī ||
sukhaprasuptaṃ kālāgniṃ prabodhayitum icchasi | nyasya cāpaṃ nivartasva mā prāṇāñ jahi madgataḥ ||
atha vā tvaṃ pratiṣṭabdho na nivartitum icchasi | tiṣṭha prāṇān parityajya gamiṣyasi yamakṣayam ||
paśya me niśitān bāṇān aridarpaniṣūdanān | īśvarāyudhasaṃkāśāṃs taptakāñcanabhūṣaṇān ||
eṣa te sarpasaṃkāśo bāṇaḥ pāsyati śoṇitam | mṛgarāja iva kruddho nāgarājasya śoṇitam ||
śrutvātikāyasya vacaḥ saroṣaṃ; sagarvitaṃ saṃyati rājaputraḥ | sa saṃcukopātibalo bṛhacchrīr; uvāca vākyaṃ ca tato mahārtham ||
na vākyamātreṇa bhavān pradhāno; na katthanāt satpuruṣā bhavanti | mayi sthite dhanvini bāṇapāṇau; vidarśayasvātmabalaṃ durātman ||
karmaṇā sūcayātmānaṃ na vikatthitum arhasi | pauruṣeṇa tu yo yuktaḥ sa tu śūra iti smṛtaḥ ||
sarvāyudhasamāyukto dhanvī tvaṃ ratham āsthitaḥ | śarair vā yadi vāpy astrair darśayasva parākramam ||
tataḥ śiras te niśitaiḥ pātayiṣyāmy ahaṃ śaraiḥ | mārutaḥ kālasaṃpakvaṃ vṛntāt tālaphalaṃ yathā ||
adya te māmakā bāṇās taptakāñcanabhūṣaṇāḥ | pāsyanti rudhiraṃ gātrād bāṇaśalyāntarotthitam ||
bālo 'yam iti vijñāya na māvajñātum arhasi | bālo vā yadi vā vṛddho mṛtyuṃ jānīhi saṃyuge ||
lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā hetumat paramārthavat | atikāyaḥ pracukrodha bāṇaṃ cottamam ādade ||
tato vidyādharā bhūtā devā daityā maharṣayaḥ | guhyakāś ca mahātmānas tad yuddhaṃ dadṛśus tadā ||
Затем разгневанный Атикая, увидев поднявшегося Лакшману, взял острую стрелу и сказал: «Ты мальчик, Саумитри, неопытный в подвигах. Уходи. Зачем ты хочешь сражаться со мной, подобным смерти? Ведь даже Химаван, воздушное пространство и земля не способны выдержать силу оружий, выпущенных моей рукой. Ты хочешь разбудить сладко спящий огонь конца времени. Положи лук и возвращайся; придя ко мне, не губи свою жизнь. Если же ты упрям и не хочешь возвращаться, стой: оставив жизнь, ты пойдёшь в обитель Ямы. Смотри на мои острые стрелы, уничтожающие гордость врагов, подобные оружию Ишвары и украшенные раскалённым золотом. Эта змееподобная стрела выпьет твою кровь, как разгневанный лев пьёт кровь царя слонов». Услышав в бою гневные и гордые слова Атикаи, царевич Лакшмана, чрезвычайно сильный и исполненный величия, разгневался и сказал слова глубокого смысла: «Не одними словами ты становишься главным; не от похвальбы люди становятся благими мужами. Я стою с луком и стрелой в руке: покажи свою силу, злодушный. Покажи себя делом; ты не должен хвастаться. Мужеством наделённый считается героем. Ты стоишь на колеснице как лучник, снабжённый всяким оружием: стрелами или оружиями покажи свою доблесть. Тогда я острыми стрелами собью твою голову, как ветер сбивает с черенка плод пальмы, созревший временем. Сегодня мои стрелы, украшенные раскалённым золотом, выпьют из твоего тела кровь, поднявшуюся изнутри ран от стрел. Не презирай меня, считая: “Он мальчик”. В сражении знай смерть, будь то мальчик или старик». Услышав разумные и глубоко истинные слова Лакшманы, Атикая сильно разгневался и взял лучшую стрелу. Тогда видьядхары, существа, боги, дайтьи, великие риши и великие гухьяки стали смотреть на эту битву.
955fe886b109 · प्रकाशित 22 जून 2026, 12:00:00 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Лакшмана отвечает Атикае не встречной похвальбой, а принципом: достоинство доказывается действием. В служении Раме возраст и внешняя мера силы не решают исход; решает связь с правдой и готовность действовать без самообмана.