विष्णुपुराण
The Three Dissolutions and the Seven Suns6.3.1-13
998 / 1027
विष्णुपुराण · 6.3.1-13
देवनागरी

सर्वेषाम् एव भूतानां त्रिविधः प्रतिसंचरः नैमित्तिकः प्राकृतिकस् तथैवात्यन्तिको मतः ।
ब्राह्मो नैमित्तिकस् तेषां कल्पान्ते प्रतिसंचरः आत्यन्तिकश् च मोक्षाख्यः प्राकृतो द्विपरार्धिकः ।
परार्धसंख्यां भगवन् ममाचक्ष्व यया तु सः द्विगुणीकृतया ज्ञेयः प्राकृतः प्रतिसंचरः ।
स्थानात् स्थानं दशगुणम् एकस्माद् गण्यते द्विज ततो ऽष्टादशमे भागे परार्धम् अभिधीयते ।
परार्धद्विगुणं यत् तु प्राकृतः स लयो द्विज तदाव्यक्ते ऽखिलं व्यक्तं स्वहेतौ लयम् एति वै ।
निमेषो मानुषो यो ऽयं मात्रामात्रप्रमाणतः तैः पञ्चदशभिः काष्ठा त्रिंशत् काष्ठास् तथा कला ।
नाडिका तु प्रमाणेन कला दश च पञ्च च ।
उन्मानेनाम्भसः सा तु पलान्य् अर्धत्रयोदश हेममाषैः कृतच्छिद्रं चतुर्भिश् चतुरङ्गुलैः मागधेन प्रमाणेन जलप्रस्थस् तु स स्मृतः ।
नाडिकाभ्याम् अथ द्वाभ्यां मुहूर्तो द्विजसत्तम अहोरात्रं मुहूर्तास् तु त्रिंशन् मासो दिनैस् तथा ।
मासैर् द्वादशभिर् वर्षम् अहोरात्रं तु तद् दिवि त्रिभिर् वर्षशतैर् वर्षं षष्ट्या चैवासुरद्विषाम् ।
तैस् तु द्वादशसाहस्रैश् चतुर्युगम् उदाहृतम् चतुर्युगसहस्रं तु कथ्यते ब्रह्मणो दिनम् ।
स कल्पस् तत्र मनवश् चतुर्दश महामुने तदन्ते चैव मैत्रेय ब्राह्मो नैमित्तिको लयः ।
तस्य स्वरूपम् अत्युग्रं मैत्रेय गदतो मम शृणुष्व प्राकृतं भूयस् तव वक्ष्याम्य् अहं लयम् ।

लिप्यंतरण (IAST)

sarveṣām eva bhūtānāṃ trividhaḥ pratisaṃcaraḥ naimittikaḥ prākṛtikas tathaivātyantiko mataḥ /
brāhmo naimittikas teṣāṃ kalpānte pratisaṃcaraḥ ātyantikaś ca mokṣākhyaḥ prākṛto dviparārdhikaḥ /
parārdhasaṃkhyāṃ bhagavan mamācakṣva yayā tu saḥ dviguṇīkṛtayā jñeyaḥ prākṛtaḥ pratisaṃcaraḥ /
sthānāt sthānaṃ daśaguṇam ekasmād gaṇyate dvija tato 'ṣṭādaśame bhāge parārdham abhidhīyate /
parārdhadviguṇaṃ yat tu prākṛtaḥ sa layo dvija tadāvyakte 'khilaṃ vyaktaṃ svahetau layam eti vai /
nimeṣo mānuṣo yo 'yaṃ mātrāmātrapramāṇataḥ taiḥ pañcadaśabhiḥ kāṣṭhā triṃśat kāṣṭhās tathā kalā /
nāḍikā tu pramāṇena kalā daśa ca pañca ca /
unmānenāmbhasaḥ sā tu palāny ardhatrayodaśa hemamāṣaiḥ kṛtacchidraṃ caturbhiś caturaṅgulaiḥ māgadhena pramāṇena jalaprasthas tu sa smṛtaḥ /
nāḍikābhyām atha dvābhyāṃ muhūrto dvijasattama ahorātraṃ muhūrtās tu triṃśan māso dinais tathā /
māsair dvādaśabhir varṣam ahorātraṃ tu tad divi tribhir varṣaśatair varṣaṃ ṣaṣṭyā caivāsuradviṣām /
tais tu dvādaśasāhasraiś caturyugam udāhṛtam caturyugasahasraṃ tu kathyate brahmaṇo dinam /
sa kalpas tatra manavaś caturdaśa mahāmune tadante caiva maitreya brāhmo naimittiko layaḥ /
tasya svarūpam atyugraṃ maitreya gadato mama śṛṇuṣva prākṛtaṃ bhūyas tava vakṣyāmy ahaṃ layam /

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
सर्वेषाम्sarveṣāmу всех
एवevaже
भूतानाम्bhūtānāmсуществ
त्रि-विधःtri-vidhaḥтроякое
प्रतिसंचरःpratisaṃcaraḥрастворение
नैमित्तिकःnaimittikaḥслучайное
प्राकृतिकःprākṛtikaḥизначальное
तथाtathāтакже
एवevaже
आत्यन्तिकःātyantikaḥокончательное
मतःmataḥпризнано
ब्राह्मःbrāhmaḥБрахмово
नैमित्तिकःnaimittikaḥслучайное
तेषाम्teṣāmиз них
कल्प-अन्तेkalpa-anteв конце кальпы
प्रतिसंचरःpratisaṃcaraḥрастворение
आत्यन्तिकःātyantikaḥокончательное
caи
मोक्ष-आख्यःmokṣa-ākhyaḥименуемое освобождением
प्राकृतःprākṛtaḥизначальное
द्वि-परार्धिकःdvi-parārdhikaḥпо истечении двух парардх
परार्ध-संख्याम्parārdha-saṃkhyāmсчёт парардхи
भगवन्bhagavanо владыка
ममmamaмне
आचक्ष्वācakṣvaповедай
ययाyayāкоторым
तुtuже
सःsaḥто
द्वि-गुणी-कृतयाdvi-guṇī-kṛtayāудвоенным
ज्ञेयःjñeyaḥдолжно быть познано
प्राकृतःprākṛtaḥизначальное
प्रतिसंचरःpratisaṃcaraḥрастворение
स्थानात्sthānātот разряда
स्थानम्sthānamразряд
दश-गुणम्daśa-guṇamдесятикратный
एकस्मात्ekasmātот одного
गण्यतेgaṇyateсчитается
द्विजdvijaо дваждырождённый
ततःtataḥзатем
अष्टादशमेaṣṭādaśameв восемнадцатой
भागेbhāgeдоле
परार्धम्parārdhamпарардха
अभिधीयतेabhidhīyateназывается
परार्ध-द्वि-गुणम्parārdha-dvi-guṇamудвоенная парардха
यत्yatкоторая
तुtuже
प्राकृतःprākṛtaḥизначальное
सःsaḥто
लयःlayaḥрастворение
द्विजdvijaо дваждырождённый
तदाtadāтогда
अव्यक्तेavyakteв непроявленном
अखिलम्akhilamвсё
व्यक्तम्vyaktamпроявленное
स्व-हेतौsva-hetauв своей причине
लयम्layamрастворения
एतिetiдостигает
वैvaiведь
निमेषःnimeṣaḥмгновение
मानुषःmānuṣaḥчеловеческое
यःyaḥкоторое
अयम्ayamэто
मात्रा-मात्र-प्रमाणतःmātrā-mātra-pramāṇataḥмерою в одну долю
तैःtaiḥими
पञ्चदशभिःpañcadaśabhiḥпятнадцатью
काष्ठाkāṣṭhāкаштха
त्रिंशत्triṃśatтридцать
काष्ठाःkāṣṭhāḥкаштх
तथाtathāтакже
कलाkalāкала
नाडिकाnāḍikāнадика
तुtuже
प्रमाणेनpramāṇenaпо мере
कलाःkalāḥкал
दशdaśaдесять
caи
पञ्चpañcaпять
caи
उन्मानेनunmānenaпо весу
अम्भसःambhasaḥводы
साона
तुtuже
पलानिpalāniпал
अर्ध-त्रयोदशardha-trayodaśaдвенадцать с половиной
हेम-माषैःhema-māṣaiḥзолотыми машами
कृत-छिद्रम्kṛta-chidramс просверленным отверстием
चतुर्भिःcaturbhiḥчетырьмя
चतुः-अङ्गुलैःcatuḥ-aṅgulaiḥв четыре пальца
मागधेनmāgadhenaмагадхскою
प्रमाणेनpramāṇenaмерою
जल-प्रस्थःjala-prasthaḥпрастха воды
तुtuже
सःsaḥта
स्मृतःsmṛtaḥсчитается
नाडिकाभ्याम्nāḍikābhyāmдвумя надиками
अथathaзатем
द्वाभ्याम्dvābhyāmдвумя
मुहूर्तःmuhūrtaḥмухурта
द्विज-सत्तमdvija-sattamaо лучший из дваждырождённых
अहः-रात्रम्ahaḥ-rātramсутки
मुहूर्ताःmuhūrtāḥмухурт
तुtuже
त्रिंशत्triṃśatтридцать
मासःmāsaḥмесяц
दिनैःdinaiḥднями
तथाtathāтакже
मासैःmāsaiḥмесяцами
द्वादशभिःdvādaśabhiḥдвенадцатью
वर्षम्varṣamгод
अहः-रात्रम्ahaḥ-rātramсутки
तुtuже
तत्tatтот
दिविdiviна небе
त्रिभिःtribhiḥтремя
वर्ष-शतैःvarṣa-śataiḥсотнями лет
वर्षम्varṣamгод
षष्ट्याṣaṣṭyāшестьюдесятью
caи
एवevaже
असुर-द्विषाम्asura-dviṣāmу врагов асуров
तैःtaiḥими
तुtuже
द्वादश-साहस्रैःdvādaśa-sāhasraiḥдвенадцатью тысячами
चतुर्-युगम्catur-yugamчетверица юг
उदाहृतम्udāhṛtamназвана
चतुर्-युग-सहस्रम्catur-yuga-sahasramтысяча четвериц юг
तुtuже
कथ्यतेkathyateназывается
ब्रह्मणःbrahmaṇaḥБрахмы
दिनम्dinamднём
सःsaḥто
कल्पःkalpaḥкальпа
तत्रtatraтам
मनवःmanavaḥМану
चतुर्दशcaturdaśaчетырнадцать
महा-मुनेmahā-muneо великий отшельник
तत्-अन्तेtat-anteв конце её
caи
एवevaже
मैत्रेयmaitreyaо Майтрея
ब्राह्मःbrāhmaḥБрахмово
नैमित्तिकःnaimittikaḥслучайное
लयःlayaḥрастворение
तस्यtasyaего
स्व-रूपम्sva-rūpamсущество
अति-उग्रम्ati-ugramвесьма грозное
मैत्रेयmaitreyaо Майтрея
गदतःgadataḥу говорящего
ममmamaменя
शृणुष्वśṛṇuṣvaвыслушай
प्राकृतम्prākṛtamизначальное
भूयःbhūyaḥзатем
तवtavaтебе
वक्ष्यामिvakṣyāmiскажу
अहम्ahamя
लयम्layamрастворение
अनुवाद

«У всех существ признано троякое растворение: случайное, изначальное и окончательное.

Из них случайное — Брахмово, растворение в конце кальпы; окончательное — именуемое освобождением; изначальное — по истечении двух парардх.»

«Счёт парардхи поведай мне, о владыка, — тот, которым удвоенным должно быть познано изначальное растворение.»

«От одного разряда следующий считается десятикратным, о дваждырождённый; и в восемнадцатой доле называется парардха.

А удвоенная парардха — то и есть изначальное растворение, о дваждырождённый; тогда всё проявленное растворяется в непроявленном, в своей причине.

Человеческое мгновение — то, что мерою в одну долю; пятнадцатью такими — каштха, тридцатью каштхами — кала.

А надика по мере — пятнадцать кал.

По весу воды она — двенадцать с половиной пал, с отверстием, просверленным четырьмя золотыми машами в четыре пальца; магадхскою мерою это считается прастхою воды.

Двумя надиками — мухурта, о лучший из дваждырождённых; тридцатью мухуртами — сутки, а днями — месяц.

Двенадцатью месяцами — год, а он на небе — сутки; тремя сотнями и шестьюдесятью годами — год у врагов асуров.

Двенадцатью тысячами таких названа четверица юг; а тысяча четвериц юг называется днём Брахмы.

То и есть кальпа; в ней четырнадцать Ману, о великий отшельник; а в конце её, о Майтрея, — Брахмово случайное растворение.

Существо его весьма грозно, о Майтрея; выслушай у говорящего меня, а затем скажу я тебе об изначальном растворении.»

संस्करण

9653a609f79c · प्रकाशित 22 अग॰ 2026, 10:07:52 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से