Махабхарата
Бхишма-парва: бои Ашваттхамана, Бхимы и Абхиманью6.69.1-15
5705 / 15823
Махабхарата · 6.69.1-15
Деванагари

संजय उवाच
विराटो ऽथ त्रिभिर् बाणैर् भीष्मम् आर्छन् महारथम् ॥
विव्याध तुरगांश् चास्य त्रिभिर् बाणैर् महारथः ॥
तं प्रत्यविध्यद् दशभिर् भीष्मः शांतनवः शरैः ॥
रुक्मपुङ्खैर् महेष्वासः कृतहस्तो महाबलः ॥
द्रौणिर् गाण्डीवधन्वानं भीमधन्वा महारथः ॥
अविध्यद् इषुभिः षड्भिर् दृढहस्तः स्तनान्तरे ॥
कार्मुकं तस्य चिच्छेद फल्गुनः परवीरहा ॥
अविध्यच् च भृशं तीक्ष्णैः पत्रिभिः शत्रुकर्शनः ॥
सो ऽन्यत् कार्मुकम् आदाय वेगवत् क्रोधमूर्छितः ॥
अमृष्यमाणः पार्थेन कार्मुकच्छेदम् आहवे ॥
अविध्यत् फल्गुनं राजन् नवत्या निशितैः शरैः ॥
वासुदेवं च सप्तत्या विव्याध परमेषुभिः ॥
ततः क्रोधाभिताम्राक्षः सह कृष्णेन फल्गुनः ॥
दीर्घम् उष्णं च निःश्वस्य चिन्तयित्वा मुहुर् मुहुः ॥
धनुः प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शनः ॥
गाण्डीवधन्वा संक्रुद्धः शितान् संनतपर्वणः ॥
जीवितान्तकरान् घोरान् समादत्त शिलीमुखान् ॥
तैस् तूर्णं समरे ऽविध्यद् द्रौणिं बलवतां वरम् ॥
तस्य ते कवचं भित्त्वा पपुः शोणितम् आहवे ॥
न विव्यथे च निर्भिन्नो द्रौणिर् गाण्डीवधन्वना ॥
तथैव शरवर्षाणि प्रतिमुञ्चन्न् अविह्वलः ॥
तस्थौ स समरे राजंस् त्रातुम् इच्छन् महाव्रतम् ॥
तस्य तत् सुमहत् कर्म शशंसुः पुरुषर्षभाः ॥
यत् कृष्णाभ्यां समेताभ्यां नापत्रपत संयुगे ॥
स हि नित्यम् अनीकेषु युध्यते ऽभयम् आस्थितः ॥
अस्त्रग्रामं ससंहारं द्रोणात् प्राप्य सुदुर्लभम् ॥
ममायम् आचार्यसुतो द्रोणस्यातिप्रियः सुतः ॥
ब्राह्मणश् च विशेषेण माननीयो ममेति च ॥
समास्थाय मतिं वीरो बीभत्सुः शत्रुतापनः ॥
कृपां चक्रे रथश्रेष्ठो भारद्वाजसुतं प्रति ॥
द्रौणिं त्यक्त्वा ततो युद्धे कौन्तेयः शत्रुतापनः ॥
युयुधे तावकान् निघ्नंस् त्वरमाणः पराक्रमी ॥

Транслитерация (IAST)

saṃjaya uvāca
virāṭo 'tha tribhir bāṇair bhīṣmam ārchan mahāratham ||
vivyādha turagāṃś cāsya tribhir bāṇair mahārathaḥ ||
taṃ pratyavidhyad daśabhir bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ śaraiḥ ||
rukmapuṅkhair maheṣvāsaḥ kṛtahasto mahābalaḥ ||
drauṇir gāṇḍīvadhanvānaṃ bhīmadhanvā mahārathaḥ ||
avidhyad iṣubhiḥ ṣaḍbhir dṛḍhahastaḥ stanāntare ||
kārmukaṃ tasya ciccheda phalgunaḥ paravīrahā ||
avidhyac ca bhṛśaṃ tīkṣṇaiḥ patribhiḥ śatrukarśanaḥ ||
so 'nyat kārmukam ādāya vegavat krodhamūrchitaḥ ||
amṛṣyamāṇaḥ pārthena kārmukacchedam āhave ||
avidhyat phalgunaṃ rājan navatyā niśitaiḥ śaraiḥ ||
vāsudevaṃ ca saptatyā vivyādha parameṣubhiḥ ||
tataḥ krodhābhitāmrākṣaḥ saha kṛṣṇena phalgunaḥ ||
dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasya cintayitvā muhur muhuḥ ||
dhanuḥ prapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥ ||
gāṇḍīvadhanvā saṃkruddhaḥ śitān saṃnataparvaṇaḥ ||
jīvitāntakarān ghorān samādatta śilīmukhān ||
tais tūrṇaṃ samare 'vidhyad drauṇiṃ balavatāṃ varam ||
tasya te kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave ||
na vivyathe ca nirbhinno drauṇir gāṇḍīvadhanvanā ||
tathaiva śaravarṣāṇi pratimuñcann avihvalaḥ ||
tasthau sa samare rājaṃs trātum icchan mahāvratam ||
tasya tat sumahat karma śaśaṃsuḥ puruṣarṣabhāḥ ||
yat kṛṣṇābhyāṃ sametābhyāṃ nāpatrapata saṃyuge ||
sa hi nityam anīkeṣu yudhyate 'bhayam āsthitaḥ ||
astragrāmaṃ sasaṃhāraṃ droṇāt prāpya sudurlabham ||
mamāyam ācāryasuto droṇasyātipriyaḥ sutaḥ ||
brāhmaṇaś ca viśeṣeṇa mānanīyo mameti ca ||
samāsthāya matiṃ vīro bībhatsuḥ śatrutāpanaḥ ||
kṛpāṃ cakre rathaśreṣṭho bhāradvājasutaṃ prati ||
drauṇiṃ tyaktvā tato yuddhe kaunteyaḥ śatrutāpanaḥ ||
yuyudhe tāvakān nighnaṃs tvaramāṇaḥ parākramī ||

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
संजय उवाचsaṃjaya uvācaСанджая сказал; Санджая произнёс
विराटः अथ त्रिभिः बाणैःvirāṭaḥ atha tribhiḥ bāṇaiḥВирата затем тремя стрелами; царь Вирата тремя
भीष्मम् आर्छत् महारथम्bhīṣmam ārchat mahārathamБхишму почтил махаратху; поразил великого ратхина
विव्याध तुरगान् च अस्यvivyādha turagān ca asyaи пронзил его коней; также ранил скакунов
त्रिभिः बाणैः महारथःtribhiḥ bāṇaiḥ mahārathaḥтремя стрелами махаратха; тремя снарядами
तम् प्रत्यविध्यत् दशभिःtam pratyavidhyat daśabhiḥего в ответ пронзил десятью; Бхишма ответил десятью
भीष्मः शांतनवः शरैःbhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ śaraiḥБхишма Шантанава стрелами; сын Шантану стрелами
रुक्मपुङ्खैः महेष्वासःrukmapuṅkhaiḥ maheṣvāsaḥзлатопёрыми, великий лучник; золотохвостыми стрелами
कृतहस्तः महाबलःkṛtahastaḥ mahābalaḥискуснорукий, великосильный; могучий мастер
द्रौणिः गाण्डीवधन्वानम्drauṇiḥ gāṇḍīvadhanvānamДрауни носителя Гандивы; Ашваттхаман Арджуну
भीमधन्वा महारथःbhīmadhanvā mahārathaḥс грозным луком махаратха; мощнолукий ратхин
अविध्यत् इषुभिः षड्भिःavidhyat iṣubhiḥ ṣaḍbhiḥпронзил шестью стрелами; поразил шестью снарядами
दृढहस्तः स्तनान्तरेdṛḍhahastaḥ stanāntareтвёрдорукий в грудь; крепкой рукой между сосками
कार्मुकम् तस्य चिच्छेदkārmukam tasya cicchedaлук его отсёк; оружие его разрубил
फल्गुनः परवीरहाphalgunaḥ paravīrahāПхалгуна, губитель вражеских героев; Арджуна, врагов губитель
अविध्यत् च भृशम् तीक्ष्णैःavidhyat ca bhṛśam tīkṣṇaiḥи сильно пронзил острыми; тяжко поразил заострёнными
पत्रिभिः शत्रुकर्शनःpatribhiḥ śatrukarśanaḥпернатыми, врагов иссушающий; стрелами, врагов мучитель
सः अन्यत् कार्मुकम् आदायsaḥ anyat kārmukam ādāyaон другой лук взяв; Ашваттхаман взял иной
वेगवत् क्रोधमूर्छितःvegavat krodhamūrchitaḥбыстрый, гневом охваченный; стремительный в гневе
अमृष्यमाणः पार्थेनamṛṣyamāṇaḥ pārthenaне терпя Партхой; не вынеся от Арджуны
कार्मुकच्छेदम् आहवेkārmukacchedam āhaveрассечения лука в бою; что лук рассечён
अविध्यत् फल्गुनम् राजन्avidhyat phalgunam rājanпронзил Пхалгуну, царь; поразил Арджуну
नवत्या निशितैः शरैःnavatyā niśitaiḥ śaraiḥдевяноста острыми стрелами; девяноста заострёнными
वासुदेवम् च सप्तत्याvāsudevam ca saptatyāи Васудеву семьюдесятью; Кришну семьюдесятью
विव्याध परमेषुभिःvivyādha parameṣubhiḥпронзил лучшими стрелами; поразил отличными снарядами
ततः क्रोधाभिताम्राक्षःtataḥ krodhābhitāmrākṣaḥзатем с глазами, красными от гнева; потом разгневанный
सह कृष्णेन फल्गुनःsaha kṛṣṇena phalgunaḥвместе с Кришной Пхалгуна; Арджуна с Кришной
दीर्घम् उष्णम् च निःश्वस्यdīrgham uṣṇam ca niḥśvasyaдолго и горячо вздохнув; тяжело выдохнув
चिन्तयित्वा मुहुः मुहुःcintayitvā muhuḥ muhuḥобдумав снова и снова; размышляя многократно
धनुः प्रपीड्य वामेनdhanuḥ prapīḍya vāmenaлук сжав левой; сдавив лук левой рукой
करेण अमित्रकर्शनःkareṇa amitrakarśanaḥрукой, врагов иссушающий; рукой врагов мучитель
गाण्डीवधन्वा संक्रुद्धःgāṇḍīvadhanvā saṃkruddhaḥноситель Гандивы разгневанный; Арджуна в ярости
शितान् संनतपर्वणःśitān saṃnataparvaṇaḥострые, с ровными узлами; заострённые сочленённые
जीवितान्तकरान् घोरान्jīvitāntakarān ghorānжизнь прекращающие, страшные; ужасные смертоносные
समादत्त शिलीमुखान्samādatta śilīmukhānвзял стрелы; схватил снаряды
तैः तूर्णम् समरे अविध्यत्taiḥ tūrṇam samare avidhyatими быстро в бою пронзил; тотчас поразил
द्रौणिम् बलवताम् वरम्drauṇim balavatām varamДрауни, лучшего сильных; Ашваттхамана могучего
तस्य ते कवचम् भित्त्वाtasya te kavacam bhittvāего те панцирь пробив; пронзив его броню
पपुः शोणितम् आहवेpapuḥ śoṇitam āhaveпили кровь в бою; впились в кровь
न विव्यथे च निर्भिन्नःna vivyathe ca nirbhinnaḥи не дрогнул пронзённый; не поколебался раненый
द्रौणिः गाण्डीवधन्वनाdrauṇiḥ gāṇḍīvadhanvanāДрауни носителем Гандивы; Ашваттхаман Арджуной
तथा एव शरवर्षाणिtathā eva śaravarṣāṇiтак же дожди стрел; ливни стрел
प्रतिमुञ्चन् अविह्वलःpratimuñcan avihvalaḥвыпуская, не смущённый; посылал невозмутимо
तस्थौ स समरे राजन्tasthau sa samare rājanстоял он в бою, царь; он держался в сражении
त्रातुम् इच्छन् महाव्रतम्trātum icchan mahāvratamспасти желая великообетного; желая защитить Бхишму
तस्य तत् सुमहत् कर्मtasya tat sumahat karmaего то великое дело; этот великий подвиг
शशंसुः पुरुषर्षभाःśaśaṃsuḥ puruṣarṣabhāḥвосхвалили лучшие мужи; прославили герои
यत् कृष्णाभ्याम् समेताभ्याम्yat kṛṣṇābhyām sametābhyāmчто двум Кришнам соединённым; перед Кришной и Арджуной
न अपत्रपत संयुगेna apatrapata saṃyugeне постыдился в сражении; не отступил от стыда
स हि नित्यम् अनीकेषुsa hi nityam anīkeṣuон ведь всегда в войсках; в боевых строях
युध्यते अभयम् आस्थितःyudhyate abhayam āsthitaḥсражается, приняв бесстрашие; бьётся без страха
अस्त्रग्रामम् ससंहारम्astragrāmam sasaṃhāramсовокупность оружий с отводом; систему астр и отзыва
द्रोणात् प्राप्य सुदुर्लभम्droṇāt prāpya sudurlabhamот Дроны получив труднодостижимую; получив редкое знание
मम अयम् आचार्यसुतःmama ayam ācāryasutaḥэтот сын учителя мой; это сын моего ачарьи
द्रोणस्य अतिप्रियः सुतःdroṇasya atipriyaḥ sutaḥДроны очень дорогой сын; любимый сын Дроны
ब्राह्मणः च विशेषेणbrāhmaṇaḥ ca viśeṣeṇaи брахман особенно; к тому же брахман
माननीयः मम इति चmānanīyaḥ mama iti caдостоин почтения мне, так; должен быть почтён мной
समास्थाय मतिम् वीरःsamāsthāya matim vīraḥутвердив мысль, герой; приняв такое решение
बीभत्सुः शत्रुतापनःbībhatsuḥ śatrutāpanaḥБибхатсу, врагов жгущий; Арджуна, каратель врагов
कृपाम् चक्रे रथश्रेष्ठःkṛpām cakre rathaśreṣṭhaḥмилость сделал лучший колесничих; пожалел великий ратхин
भारद्वाजसुतम् प्रतिbhāradvājasutam pratiк сыну Бхарадваджи; по отношению к Драуни
द्रौणिम् त्यक्त्वा ततः युद्धेdrauṇim tyaktvā tataḥ yuddheДрауни оставив затем в бою; оставив Ашваттхамана
कौन्तेयः शत्रुतापनःkaunteyaḥ śatrutāpanaḥКаунтея, врагов жгущий; сын Кунти, каратель
युयुधे तावकान् निघ्नन्yuyudhe tāvakān nighnanсражался, твоих поражая; бился, убивая твоих
त्वरमाणः पराक्रमीtvaramāṇaḥ parākramīспешащий, доблестный; стремительный герой
Литературный перевод

Санджая сказал: «Затем махаратха Вирата поразил махаратху Бхишму тремя стрелами и ещё тремя стрелами ранил его коней. В ответ искуснорукий и великосильный Бхишма, сын Шантану, великий лучник, пронзил его десятью златопёрыми стрелами. Драуни, махаратха с грозным луком и твёрдой рукой, поразил носителя Гандивы шестью стрелами в грудь. Тогда Пхалгуна, губитель вражеских героев, отсёк его лук и тяжко поразил его острыми пернатыми стрелами. Ашваттхаман, охваченный гневом и не терпя, что Партха рассёк ему лук в бою, быстро взял другой лук, о царь, и девяноста острыми стрелами поразил Пхалгуну, а семьюдесятью лучшими стрелами — Васудеву. Тогда Пхалгуна вместе с Кришной, с глазами, покрасневшими от гнева, долго и горячо вздохнул, снова и снова обдумал это, сжал Гандиву левой рукой и, разгневанный, взял страшные, смертоносные, острые стрелы с ровными узлами. Ими он быстро поразил в бою Драуни, лучшего из сильных; пробив его панцирь, они впились в кровь. Но Драуни, пронзённый носителем Гандивы, не дрогнул и, невозмутимо выпуская такие же ливни стрел, стоял в бою, о царь, желая защитить великообетного Бхишму. Лучшие мужи восхвалили его великий подвиг: он не постыдился и не отступил перед двумя Кришнами, сошедшимися в сражении. Ведь он всегда сражается в строях бесстрашно, получив от Дроны труднодостижимую совокупность астр вместе с их отводом. Бибхатсу, врагов карающий, утвердил в себе мысль: “Это сын моего учителя, любимый сын Дроны; к тому же он брахман и потому особенно достоин моего почтения”. Так лучший колесничих пожалел сына Бхарадваджи. Оставив Драуни в бою, доблестный Каунтея, врагов карающий, поспешно сражался дальше, поражая твоих воинов».

Версия

19bd5be672aa · опубликовано 17 июл. 2026 г., 21:35:52 UTC

Доступно наRUEN

Листайте стихи клавишами