धृतराष्ट्र उवाच
यथा संशप्तकैः सार्धम् अर्जुनस्याभवद् रणः ॥
अन्येषां च मदीयानां पाण्डवैस् तद् ब्रवीहि मे ॥
संजय उवाच
शृणु राजन् यथावृत्तं संग्रामं ब्रुवतो मम ॥
वीराणां शत्रुभिः सार्धं देहपाप्मप्रणाशनम् ॥
पार्थः संशप्तकगणं प्रविश्यार्णवसंनिभम् ॥
व्यक्षोभयद् अमित्रघ्नो महावात इवार्णवम् ॥
शिरांस्य् उन्मथ्य वीराणां शितैर् भल्लैर् धनंजयः ॥
पूर्णचन्द्राभवक्त्राणि स्वक्षिभ्रूदशनानि च ॥
संतस्तार क्षितिं क्षिप्रं विनालैर् नलिनैर् इव ॥
सुवृत्तान् आयतान् पुष्टांश् चन्दनागुरुभूषितान् ॥
सायुधान् सतनुत्राणान् पञ्चास्योरगसंनिभान् ॥
बाहून् क्षुरैर् अमित्राणां विचकर्तार्जुनो रणे ॥
धुर्यान् धुर्यतरान् सूतान् ध्वजांश् चापानि सायकान् ॥
पाणीन् अरत्नीन् असकृद् भल्लैश् चिच्छेद पाण्डवः ॥
द्विपान् हयान् रथांश् चैव सारोहान् अर्जुनो रणे ॥
शरैर् अनेकसाहस्रै राजन् निन्ये यमक्षयम् ॥
तं प्रवीरं प्रतीयाता नर्दमाना इवर्षभाः ॥
वाशितार्थम् अभिक्रुद्धा हुंकृत्वा चाभिदुद्रुवुः ॥
निघ्नन्तम् अभिजघ्नुस् ते शरैः शृङ्गैर् इवर्षभाः ॥
तस्य तेषां च तद् युद्धम् अभवल् लोमहर्षणम् ॥
त्रैलोक्यविजये यादृग् दैत्यानां सह वज्रिणा ॥
अस्त्रैर् अस्त्राणि संवार्य द्विषतां सर्वतो ऽर्जुनः ॥
इषुभिर् बहुभिस् तूर्णं विद्ध्वा प्राणान् ररास सः ॥
छिन्नत्रिवेणुचक्राक्षान् हतयोधाश्वसारथीन् ॥
विध्वस्तायुधतूणीरान् समुन्मथितकेतनान् ॥
संछिन्नयोक्त्ररश्मीकान् वित्रिवेणून् विकूबरान् ॥
विध्वस्तबन्धुरयुगान् विशस्तायुधमण्डलान् ॥
रथान् विशकलीकुर्वन् महाभ्राणीव मारुतः ॥
विस्मापयन् प्रेक्षणीयं द्विषातां भयवर्धनम् ॥
महारथसहस्रस्य समं कर्मार्जुनो ऽकरोत् ॥
सिद्धदेवर्षिसंघाश् च चारणाश् चैव तुष्टुवुः ॥
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवर्षाणि चापतन् ॥
केशवार्जुनयोर् मूर्ध्नि प्राह वाक् चाशरीरिणी ॥
चन्द्रार्कानिलवह्नीनां कान्तिदीप्तिबलद्युतीः ॥
यौ सदा बिभ्रतुर् वीरौ ताव् इमौ केशवार्जुनौ ॥
ब्रह्मेशानाव् इवाजय्यौ वीराव् एकरथे स्थितौ ॥
सर्वभूतवरौ वीरौ नरनारायणाव् उभौ ॥
इत्य् एतन् महद् आश्चर्यं दृष्ट्वा श्रुत्वा च भारत ॥
अश्वत्थामा सुसंयत्तः कृष्णाव् अभ्यद्रवद् रणे ॥
dhṛtarāṣṭra uvāca
yathā saṃśaptakaiḥ sārdham arjunasyābhavad raṇaḥ ||
anyeṣāṃ ca madīyānāṃ pāṇḍavais tad bravīhi me ||
saṃjaya uvāca
śṛṇu rājan yathāvṛttaṃ saṃgrāmaṃ bruvato mama ||
vīrāṇāṃ śatrubhiḥ sārdhaṃ dehapāpmapraṇāśanam ||
pārthaḥ saṃśaptakagaṇaṃ praviśyārṇavasaṃnibham ||
vyakṣobhayad amitraghno mahāvāta ivārṇavam ||
śirāṃsy unmathya vīrāṇāṃ śitair bhallair dhanaṃjayaḥ ||
pūrṇacandrābhavaktrāṇi svakṣibhrūdaśanāni ca ||
saṃtastāra kṣitiṃ kṣipraṃ vinālair nalinair iva ||
suvṛttān āyatān puṣṭāṃś candanāgurubhūṣitān ||
sāyudhān satanutrāṇān pañcāsyoragasaṃnibhān ||
bāhūn kṣurair amitrāṇāṃ vicakartārjuno raṇe ||
dhuryān dhuryatarān sūtān dhvajāṃś cāpāni sāyakān ||
pāṇīn aratnīn asakṛd bhallaiś ciccheda pāṇḍavaḥ ||
dvipān hayān rathāṃś caiva sārohān arjuno raṇe ||
śarair anekasāhasrai rājan ninye yamakṣayam ||
taṃ pravīraṃ pratīyātā nardamānā ivarṣabhāḥ ||
vāśitārtham abhikruddhā huṃkṛtvā cābhidudruvuḥ ||
nighnantam abhijaghnus te śaraiḥ śṛṅgair ivarṣabhāḥ ||
tasya teṣāṃ ca tad yuddham abhaval lomaharṣaṇam ||
trailokyavijaye yādṛg daityānāṃ saha vajriṇā ||
astrair astrāṇi saṃvārya dviṣatāṃ sarvato 'rjunaḥ ||
iṣubhir bahubhis tūrṇaṃ viddhvā prāṇān rarāsa saḥ ||
chinnatriveṇucakrākṣān hatayodhāśvasārathīn ||
vidhvastāyudhatūṇīrān samunmathitaketanān ||
saṃchinnayoktraraśmīkān vitriveṇūn vikūbarān ||
vidhvastabandhurayugān viśastāyudhamaṇḍalān ||
rathān viśakalīkurvan mahābhrāṇīva mārutaḥ ||
vismāpayan prekṣaṇīyaṃ dviṣātāṃ bhayavardhanam ||
mahārathasahasrasya samaṃ karmārjuno 'karot ||
siddhadevarṣisaṃghāś ca cāraṇāś caiva tuṣṭuvuḥ ||
devadundubhayo neduḥ puṣpavarṣāṇi cāpatan ||
keśavārjunayor mūrdhni prāha vāk cāśarīriṇī ||
candrārkānilavahnīnāṃ kāntidīptibaladyutīḥ ||
yau sadā bibhratur vīrau tāv imau keśavārjunau ||
brahmeśānāv ivājayyau vīrāv ekarathe sthitau ||
sarvabhūtavarau vīrau naranārāyaṇāv ubhau ||
ity etan mahad āścaryaṃ dṛṣṭvā śrutvā ca bhārata ||
aśvatthāmā susaṃyattaḥ kṛṣṇāv abhyadravad raṇe ||
Дхритараштра сказал: «Расскажи мне, как у Арджуны шёл бой с самшаптаками и как прочие мои воины сражались с Пандавами». Санджая ответил: «Слушай, царь, как всё произошло: я расскажу битву героев с врагами, битву, уничтожающую скверну тела. Партха вошёл в океаноподобное войско самшаптаков и, губитель врагов, взволновал его, как великий ветер океан. Острыми бхаллами Дхананджая срубал головы героев, луноликие, с прекрасными глазами, бровями и зубами, и быстро устилал землю, словно лотосами без стеблей. Бритвенными стрелами он отсекал руки врагов — крепкие, длинные, умащённые сандалом и алоэ, вооружённые, защищённые, подобные пятиглавым змеям. Он многократно рубил упряжных коней, возниц, знамёна, луки, стрелы, кисти и предплечья; тысячами стрел он посылал к Яме слонов, коней и колесницы вместе с их воинами. Разъярённые самшаптаки бросались на него с криком, как быки, и били стрелами, словно рогами. Их битва с ним была ужасной, подобной древней битве дайтьев с Индрой за власть над тремя мирами. Арджуна отражал астры врагов своими астрами, а затем множеством стрел отовсюду пронзал их и отнимал жизнь. Он дробил колесницы с разбитыми колёсами, осями, упряжью, оружием, колчанами и знамёнами, как ветер разрывает большие облака. Подвиг, который Арджуна совершил против тысячи махаратхов, был зрелищем, умножающим страх врагов. Сиддхи, божественные риши и чараны восхвалили его; небесные барабаны зазвучали, цветы посыпались на головы Кешавы и Арджуны, и бесплотный голос сказал: “Эти два героя, Кешава и Арджуна, всегда несут красоту, сияние, силу и блеск луны, солнца, ветра и огня. Непобедимые, словно Брахма и Ишана, стоящие на одной колеснице, они — лучшие из существ, оба Нара и Нараяна”. Увидев и услышав это великое чудо, о Бхарата, собранный Ашваттхама ринулся в битве на двух Кришн».
68313e585001 · опубликовано 20 июн. 2026 г., 08:45:27 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Вступление главы показывает две плоскости битвы: земную и небесную. На земле Арджуна перемалывает самшаптаков, а в небе его с Кришной называют Нарой и Нараяной. Поэтому последующий вызов Ашваттхамы становится не просто поединком воинов, а дерзким выходом против божественно поддержанного единства колесничего и лучника.