तस्य राक्षसराजस्य निशम्य परिदेवितम् । कुम्भकर्णो बभाषे ऽथ वचनं प्रजहास च ॥
दृष्टो दोषो हि यो ऽस्माभिः पुरा मन्त्रविनिर्णये । हितेष्व् अनभियुक्तेन सो ऽयम् आसादितस् त्वया ॥
शीघ्रं खल्व् अभ्युपेतं त्वां फलं पापस्य कर्मणः । निरयेष्व् एव पतनं यथा दुष्कृतकर्मणः ॥
प्रथमं वै महाराज कृत्यम् एतद् अचिन्तितम् । केवलं वीर्यदर्पेण नानुबन्धो विचारितः ॥
यः पश्चात् पूर्वकार्याणि कुर्याद् ऐश्वर्यम् आस्थितः । पूर्वं चोत्तरकार्याणि न स वेद नयानयौ ॥
देशकालविहीनानि कर्माणि विपरीतवत् । क्रियमाणानि दुष्यन्ति हवींष्य् अप्रयतेष्व् इव ॥
त्रयाणां पञ्चधा योगं कर्मणां यः प्रपश्यति । सचिवैः समयं कृत्वा स सभ्ये वर्तते पथि ॥
यथागमं च यो राजा समयं विचिकीर्षति । बुध्यते सचिवान् बुद्ध्या सुहृदश् चानुपश्यति ॥
धर्मम् अर्थं च कामं च सर्वान् वा रक्षसां पते । भजते पुरुषः काले त्रीणि द्वन्द्वानि वा पुनः ॥
त्रिषु चैतेषु यच् छ्रेष्ठं श्रुत्वा तन् नावबुध्यते । राजा वा राजमात्रो वा व्यर्थं तस्य बहुश्रुतम् ॥
उपप्रदानं सान्त्वं वा भेदं काले च विक्रमम् । योगं च रक्षसां श्रेष्ठ ताव् उभौ च नयानयौ ॥
काले धर्मार्थकामान् यः संमन्त्र्य सचिवैः सह । निषेवेतात्मवांल् लोके न स व्यसनम् आप्नुयात् ॥
हितानुबन्धम् आलोक्य कार्याकार्यम् इहात्मनः । राजा सहार्थतत्त्वज्ञैः सचिवैः सह जीवति ॥
अनभिज्ञाय शास्त्रार्थान् पुरुषाः पशुबुद्धयः । प्रागल्भ्याद् वक्तुम् इच्छन्ति मन्त्रेष्व् अभ्यन्तरीकृताः ॥
अशास्त्रविदुषां तेषां न कार्यम् अहितं वचः । अर्थशास्त्रानभिज्ञानां विपुलां श्रियम् इच्छताम् ॥
अहितं च हिताकारं धार्ष्ट्याज् जल्पन्ति ये नराः । अवेक्ष्य मन्त्रबाह्यास् ते कर्तव्याः कृत्यदूषणाः ॥
विनाशयन्तो भर्तारं सहिताः शत्रुभिर् बुधैः । विपरीतानि कृत्यानि कारयन्तीह मन्त्रिणः ॥
तान् भर्ता मित्रसंकाशान् अमित्रान् मन्त्रनिर्णये । व्यवहारेण जानीयात् सचिवान् उपसंहितान् ॥
चपलस्येह कृत्यानि सहसानुप्रधावतः । छिद्रम् अन्ये प्रपद्यन्ते क्रौञ्चस्य खम् इव द्विजाः ॥
यो हि शत्रुम् अवज्ञाय नात्मानम् अभिरक्षति । अवाप्नोति हि सो ऽनर्थान् स्थानाच् च व्यवरोप्यते ॥
tasya rākṣasarājasya niśamya paridevitam | kumbhakarṇo babhāṣe 'tha vacanaṃ prajahāsa ca ||
dṛṣṭo doṣo hi yo 'smābhiḥ purā mantravinirṇaye | hiteṣv anabhiyuktena so 'yam āsāditas tvayā ||
śīghraṃ khalv abhyupetaṃ tvāṃ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ | nirayeṣv eva patanaṃ yathā duṣkṛtakarmaṇaḥ ||
prathamaṃ vai mahārāja kṛtyam etad acintitam | kevalaṃ vīryadarpeṇa nānubandho vicāritaḥ ||
yaḥ paścāt pūrvakāryāṇi kuryād aiśvaryam āsthitaḥ | pūrvaṃ cottarakāryāṇi na sa veda nayānayau ||
deśakālavihīnāni karmāṇi viparītavat | kriyamāṇāni duṣyanti havīṃṣy aprayateṣv iva ||
trayāṇāṃ pañcadhā yogaṃ karmaṇāṃ yaḥ prapaśyati | sacivaiḥ samayaṃ kṛtvā sa sabhye vartate pathi ||
yathāgamaṃ ca yo rājā samayaṃ vicikīrṣati | budhyate sacivān buddhyā suhṛdaś cānupaśyati ||
dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca sarvān vā rakṣasāṃ pate | bhajate puruṣaḥ kāle trīṇi dvandvāni vā punaḥ ||
triṣu caiteṣu yac chreṣṭhaṃ śrutvā tan nāvabudhyate | rājā vā rājamātro vā vyarthaṃ tasya bahuśrutam ||
upapradānaṃ sāntvaṃ vā bhedaṃ kāle ca vikramam | yogaṃ ca rakṣasāṃ śreṣṭha tāv ubhau ca nayānayau ||
kāle dharmārthakāmān yaḥ saṃmantrya sacivaiḥ saha | niṣevetātmavāṃl loke na sa vyasanam āpnuyāt ||
hitānubandham ālokya kāryākāryam ihātmanaḥ | rājā sahārthatattvajñaiḥ sacivaiḥ saha jīvati ||
anabhijñāya śāstrārthān puruṣāḥ paśubuddhayaḥ | prāgalbhyād vaktum icchanti mantreṣv abhyantarīkṛtāḥ ||
aśāstraviduṣāṃ teṣāṃ na kāryam ahitaṃ vacaḥ | arthaśāstrānabhijñānāṃ vipulāṃ śriyam icchatām ||
ahitaṃ ca hitākāraṃ dhārṣṭyāj jalpanti ye narāḥ | avekṣya mantrabāhyās te kartavyāḥ kṛtyadūṣaṇāḥ ||
vināśayanto bhartāraṃ sahitāḥ śatrubhir budhaiḥ | viparītāni kṛtyāni kārayantīha mantriṇaḥ ||
tān bhartā mitrasaṃkāśān amitrān mantranirṇaye | vyavahāreṇa jānīyāt sacivān upasaṃhitān ||
capalasyeha kṛtyāni sahasānupradhāvataḥ | chidram anye prapadyante krauñcasya kham iva dvijāḥ ||
yo hi śatrum avajñāya nātmānam abhirakṣati | avāpnoti hi so 'narthān sthānāc ca vyavaropyate ||
Услышав жалобы царя ракшасов, Кумбхакарна рассмеялся и сказал: «Тот недостаток, который мы прежде видели при обсуждении совета, теперь достигнут тобой, потому что ты не был занят тем, что полезно. Плод греховного поступка быстро пришёл к тебе, как падение в ад приходит к делающему зло. О великий царь, сначала это дело не было обдумано: ты действовал одной лишь гордостью силы и не рассмотрел последствия. Кто, опираясь на власть, делает сначала последующие дела, а прежние — потом, тот не знает ни правильной политики, ни ошибки. Действия, лишённые должного места и времени, портятся, когда их совершают, как жертвенные подношения у нечистых. Кто видит способы применения трёх целей и пяти средств, кто советуется с министрами и принимает решение, тот идёт достойным путём. Царь, который желает действовать согласно правилу, разумом оценивает советников и различает друзей. Человек должен вовремя следовать дхарме, пользе и желанию — всем вместе или их парам; но если царь или лишь подобие царя, выслушав, не понимает, что среди них лучше, его большая учёность напрасна. О лучший ракшасов, нужно знать подарок, примирение, раскол, силу в должный срок, их применение, а также политику и ошибку. Кто вовремя, посоветовавшись с министрами, следует дхарме, пользе и желанию, тот, владея собой, не приходит к беде. Царь живёт, когда вместе с советниками, знающими суть пользы, различает полезные последствия, должное и недолжное для себя. Люди со звериным разумом, не понимающие смысла шастр, когда их допускают к совету, хотят говорить из одной дерзости. Не следует принимать вредные слова тех, кто не знает шастр и науки пользы, но желает великого процветания. Людей, которые нагло выдают вредное за полезное и портят дело, нужно, рассмотрев, отстранить от совета. Такие советники губят господина, действуя как умные враги, и заставляют совершать противоположные дела. Господин должен узнавать по поведению тех приближённых советников, которые в решении совета похожи на друзей, а на деле являются недругами. У легкомысленного, поспешно бегущего за делами, другие находят брешь, как птицы находят проход в небе Краунчи. Кто презирает врага и не защищает себя, тот достигает бедствий и свергается со своего места».
4047c0085b1c · 发布于 2026年6月22日 00:00:00 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Кумбхакарна говорит Раване суровую правду: беда возникла не внезапно, а из пренебрежения советом, временем, последствиями и дхармой. Даже в устах ракшаса эта речь показывает закон: сила без разума и нравственного основания сама ведёт царство к падению.