वैशंपायन उवाच
ब्रह्मणो मानसाः पुत्रा विदिताः षण् महर्षयः ॥
एकादश सुताः स्थाणोः ख्याताः परममानसाः ॥
मृगव्याधश् च शर्वश् च निरृतिश् च महायशाः ॥
अजैकपाद् अहिर्बुध्न्यः पिनाकी च परंतपः ॥
दहनो ऽथेश्वरश् चैव कपाली च महाद्युतिः ॥
स्थाणुर् भवश् च भगवान् रुद्रा एकादश स्मृताः ॥
मरीचिर् अङ्गिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥
षड् एते ब्रह्मणः पुत्रा वीर्यवन्तो महर्षयः ॥
त्रयस् त्व् अङ्गिरसः पुत्रा लोके सर्वत्र विश्रुताः ॥
बृहस्पतिर् उतथ्यश् च संवर्तश् च धृतव्रताः ॥
अत्रेस् तु बहवः पुत्राः श्रूयन्ते मनुजाधिप ॥
सर्वे वेदविदः सिद्धाः शान्तात्मानो महर्षयः ॥
राक्षसास् तु पुलस्त्यस्य वानराः किंनरास् तथा ॥
पुलहस्य मृगाः सिंहा व्याघ्राः किंपुरुषास् तथा ॥
क्रतोः क्रतुसमाः पुत्राः पतंगसहचारिणः ॥
विश्रुतास् त्रिषु लोकेषु सत्यव्रतपरायणाः ॥
दक्षस् त्व् अजायताङ्गुष्ठाद् दक्षिणाद् भगवान् ऋषिः ॥
ब्रह्मणः पृथिवीपाल पुत्रः पुत्रवतां वरः ॥
वामाद् अजायताङ्गुष्ठाद् भार्या तस्य महात्मनः ॥
तस्यां पञ्चाशतं कन्याः स एवाजनयन् मुनिः ॥
ताः सर्वास् त्व् अनवद्याङ्ग्यः कन्याः कमललोचनाः ॥
पुत्रिकाः स्थापयाम् आस नष्टपुत्रः प्रजापतिः ॥
ददौ स दश धर्माय सप्तविंशतिम् इन्दवे ॥
दिव्येन विधिना राजन् कश्यपाय त्रयोदश ॥
नामतो धर्मपत्न्यस् ताः कीर्त्यमाना निबोध मे ॥
कीर्तिर् लक्ष्मीर् धृतिर् मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया तथा ॥
बुद्धिर् लज्जा मतिश् चैव पत्न्यो धर्मस्य ता दश ॥
द्वाराण्य् एतानि धर्मस्य विहितानि स्वयंभुवा ॥
सप्तविंशति सोमस्य पत्न्यो लोके परिश्रुताः ॥
कालस्य नयने युक्ताः सोमपत्न्यः शुभव्रताः ॥
सर्वा नक्षत्रयोगिन्यो लोकयात्राविधौ स्थिताः ॥
vaiśaṃpāyana uvāca
brahmaṇo mānasāḥ putrā viditāḥ ṣaṇ maharṣayaḥ ||
ekādaśa sutāḥ sthāṇoḥ khyātāḥ paramamānasāḥ ||
mṛgavyādhaś ca śarvaś ca nirṛtiś ca mahāyaśāḥ ||
ajaikapād ahirbudhnyaḥ pinākī ca paraṃtapaḥ ||
dahano 'theśvaraś caiva kapālī ca mahādyutiḥ ||
sthāṇur bhavaś ca bhagavān rudrā ekādaśa smṛtāḥ ||
marīcir aṅgirā atriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ ||
ṣaḍ ete brahmaṇaḥ putrā vīryavanto maharṣayaḥ ||
trayas tv aṅgirasaḥ putrā loke sarvatra viśrutāḥ ||
bṛhaspatir utathyaś ca saṃvartaś ca dhṛtavratāḥ ||
atres tu bahavaḥ putrāḥ śrūyante manujādhipa ||
sarve vedavidaḥ siddhāḥ śāntātmāno maharṣayaḥ ||
rākṣasās tu pulastyasya vānarāḥ kiṃnarās tathā ||
pulahasya mṛgāḥ siṃhā vyāghrāḥ kiṃpuruṣās tathā ||
kratoḥ kratusamāḥ putrāḥ pataṃgasahacāriṇaḥ ||
viśrutās triṣu lokeṣu satyavrataparāyaṇāḥ ||
dakṣas tv ajāyatāṅguṣṭhād dakṣiṇād bhagavān ṛṣiḥ ||
brahmaṇaḥ pṛthivīpāla putraḥ putravatāṃ varaḥ ||
vāmād ajāyatāṅguṣṭhād bhāryā tasya mahātmanaḥ ||
tasyāṃ pañcāśataṃ kanyāḥ sa evājanayan muniḥ ||
tāḥ sarvās tv anavadyāṅgyaḥ kanyāḥ kamalalocanāḥ ||
putrikāḥ sthāpayām āsa naṣṭaputraḥ prajāpatiḥ ||
dadau sa daśa dharmāya saptaviṃśatim indave ||
divyena vidhinā rājan kaśyapāya trayodaśa ||
nāmato dharmapatnyas tāḥ kīrtyamānā nibodha me ||
kīrtir lakṣmīr dhṛtir medhā puṣṭiḥ śraddhā kriyā tathā ||
buddhir lajjā matiś caiva patnyo dharmasya tā daśa ||
dvārāṇy etāni dharmasya vihitāni svayaṃbhuvā ||
saptaviṃśati somasya patnyo loke pariśrutāḥ ||
kālasya nayane yuktāḥ somapatnyaḥ śubhavratāḥ ||
sarvā nakṣatrayoginyo lokayātrāvidhau sthitāḥ ||
Вайшампаяна сказал: «У Брахмы [— ] шесть рождённых из ума великих мудрецов, [как] известно; у Стхану (Шивы) — одиннадцать сынов, рождённых высшею мыслью, прославленных. [Это] Мригавьядха, и Шарва, и многославный Ниррити, Аджайкапад, Ахирбудхнья и Пинакин, опаляющий [врагов], Дахана, и Ишвара, и многосиятельный Капалин, Стхану и господь Бхава — [так] поминаются одиннадцать Рудр. Маричи, Ангирас, Атри, Пуластья, Пулаха [и] Крату — эти шестеро могучих сынов Брахмы, великих мудрецов. Три же сына Ангираса прославлены всюду в мире: Брихаспати, Утатхья и Самварта, твёрдые в обетах. У Атри же, о владыка людей, много сынов, [как] слышно, — все знатоки Вед, совершенные, умиротворённые духом великие мудрецы. От Пуластьи — ракшасы, обезьяны, киннары; от Пулахи — [дикие] звери, львы, тигры, а также кимпуруши. У Крату сыновья, подобные [ему], спутники Солнца, прославленные в трёх мирах, верные истине. Господь же Дакша, мудрец, родился из правого большого пальца Брахмы, о владыка земли, — лучший из имеющих потомство. А из левого большого пальца родилась супруга того великого духом; и от неё тот мудрец родил пятьдесят дочерей. [Не имея] сыновей, Праджапати [Дакша] всех тех безупречных телом, лотосооких дев поставил [наследницами] вместо сыновей. Он десять [дочерей] отдал Дхарме, двадцать семь — Инду (Месяцу-Соме), о царь, [и] тринадцать — Кашьяпе, по божественному обряду. Узнай от меня поминаемых по именам тех супруг Дхармы: Кирти (Слава), Лакшми (Удача), Дхрити (Стойкость), Медха (Разум), Пушти (Процветание), Шраддха (Вера), а также Крия (Деяние), Буддхи (Мудрость), Ладжджа (Стыд) и Мати (Помысел) — [эти] десять жён Дхармы. Это — врата дхармы, установленные Самосущим. Двадцать семь жён Сомы, [связанных с] созвездиями, прославлены в мире; причастные движению времени, [поставленные] для устроения [хода] мира, все они — соединённые с накшатрами (лунными стоянками), пребывают в устроении мировой жизни.»
173be00aed08 · published Jun 16, 2026, 5:00:00 AM UTC
Page between verses with
Здесь родословная [обращается] к [иной] [ветви] творения — [к] Рудрам, сынам Брахмы [и] дочерям Дакши. Знаменательно, что десять жён Дхармы — [не] [просто] [имена], но [олицетворённые] добродетели: Слава, Стойкость, Вера, Разум, Стыд, Помысел; [и] [они] [названы] «вратами дхармы». Здесь — глубокое учение: дхарма не отвлечённа, но воплощается в конкретных благих качествах сердца; стяжать дхарму — значит взрастить в себе Веру, Стойкость, Стыд (пред грехом), Разум. Через эти «врата» и входят к праведности. Знаменательно и то, что Дакша, не имея сыновей, делает дочерей наследницами (путрика): предание чтит дочь наравне с сыном в продолжении рода. И двадцать семь жён Сомы (Месяца) — лунные созвездия (накшатры), «причастные движению времени»: так предание сплетает миф и космос, являя, что за небесными светилами и ходом времени стоят одушевлённые божественные силы, устрояющие «ход мира». Ничто в мироздании не случайно и не мертво.