Mahabharata
Анудьюта-парва: прощание и наставление Видуры · Verse 2.69.15–18
2748 / 3756
Mahabharata · 2.69.15–18
Devanāgarī

पुरूरवसम् ऐलं त्वं बुद्ध्या जयसि पाण्डव ॥
शक्त्या जयसि राज्ञो ऽन्यान् ऋषीन् धर्मोपसेवया ॥
ऐन्द्रे जये धृतमना याम्ये कोपविधारणे ॥
विसर्गे चैव कौबेरे वारुणे चैव संयमे ॥
आत्मप्रदानं सौम्यत्वम् अद्भ्यश् चैवोपजीवनम् ॥
भूमेः क्षमा च तेजश् च समग्रं सूर्यमण्डलात् ॥
वायोर् बलं विद्धि स त्वं भूतेभ्यश् चात्मसंभवम् ॥
अगदं वो ऽस्तु भद्रं वो द्रक्ष्यामि पुनरागतान् ॥

Transliteration (IAST)

purūravasam ailaṃ tvaṃ buddhyā jayasi pāṇḍava ||
śaktyā jayasi rājño 'nyān ṛṣīn dharmopasevayā ||
aindre jaye dhṛtamanā yāmye kopavidhāraṇe ||
visarge caiva kaubere vāruṇe caiva saṃyame ||
ātmapradānaṃ saumyatvam adbhyaś caivopajīvanam ||
bhūmeḥ kṣamā ca tejaś ca samagraṃ sūryamaṇḍalāt ||
vāyor balaṃ viddhi sa tvaṃ bhūtebhyaś cātmasaṃbhavam ||
agadaṃ vo 'stu bhadraṃ vo drakṣyāmi punarāgatān ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
पुरूरवसम् ऐलं त्वं बुद्ध्या जयसि पाण्डवpurūravasam ailaṃ tvaṃ buddhyā jayasi pāṇḍava«Пурураваса, сына Илы, превосходишь ты разумом, о Пандава;
शक्त्या जयसि राज्ञो ऽन्यान् ऋषीन् धर्म-उपसेवयाśaktyā jayasi rājño 'nyān ṛṣīn dharma-upasevayāсилою превосходишь иных царей, [а] риши — служением дхарме;
ऐन्द्रे जये धृत-मना याम्ये कोप-विधारणेaindre jaye dhṛta-manā yāmye kopa-vidhāraṇeв победе [будь] с твёрдым духом [Индры], в удержании гнева — [Ямы],
विसर्गे च एव कौबेरे वारुणे च एव संयमेvisarge ca eva kaubere vāruṇe ca eva saṃyameв раздаянии — [Куберы], в самообуздании — [Варуны];
आत्म-प्रदानं सौम्यत्वम् अद्भ्यश् च एव उपजीवनम्ātma-pradānaṃ saumyatvam adbhyaś ca eva upajīvanamсамоотдачу [и] кротость — от вод [возьми] и [от них же] пропитание;
भूमेः क्षमा च तेजश् च समग्रं सूर्य-मण्डलात्bhūmeḥ kṣamā ca tejaś ca samagraṃ sūrya-maṇḍalātот земли — терпение, и всецелое сияние — от солнечного круга;
वायोर् बलं विद्धि स त्वं भूतेभ्यश् च आत्म-संभवम्vāyor balaṃ viddhi sa tvaṃ bhūtebhyaś ca ātma-saṃbhavamсилу ведай от ветра, [а] от [всех] существ — самобытие;
अगदं वो ऽस्तु भद्रं वो द्रक्ष्यामि पुनर्-आगतान्agadaṃ vo 'stu bhadraṃ vo drakṣyāmi punar-āgatānда будет вам здравие, благо вам; увижу [вас] вернувшимися».
Translation

[Видура:] «Разумом ты превосходишь Пурураваса, сына Илы, о Пандава; силою превосходишь иных царей, а риши — служением дхарме. В победе будь твёрд духом, как Индра; в удержании гнева — как Яма; в раздаянии — как Кубера; в самообуздании — как Варуна. Самоотдачу и кротость возьми от вод, и от них же — поддержание жизни; от земли — терпение, а всецелое сияние — от солнечного круга. Силу ведай от ветра, а от всех существ — самобытие. Да будет вам здравие, благо вам; увижу вас вернувшимися».

Commentary

Видура слагает образ совершенного государя из качеств божеств и стихий: твёрдость Индры, обуздание гнева Ямы, щедрость Куберы, самовладение Варуны, терпение земли, сияние солнца, сила ветра. Так истинная царственность не есть власть над другими, но прежде власть над собою и созвучие со вселенским строем. Знаменательно, что в самый горький час Видура учит не мщению, а уподоблению благим силам мироздания: изгнание да станет училищем добродетелей. Стих учит, что достоинство правителя — в собрании добродетелей, не в обладании престолом; что мудрость черпает уроки у самой природы, читая в стихиях образ должного; и что годы испытания назначены не для озлобления, а для возрастания в тех совершенствах, которыми держится мир.

Version

f3e3b8f71473 · published Jun 16, 2026, 5:40:00 PM UTC

Page between verses with