Mahabharata 3.30.9-15

Юдхиштхира-кшама-парва: Юдхиштхира о победе над гневом · Verse 3.30.9-15

2906 / 3756

Mahabharata · 3.30.9-15

॥

Devanāgarī

आत्मानं च परं चैव त्रायते महतो भयात् ॥
क्रुध्यन्तम् अप्रतिक्रुध्यन् द्वयोर् एष चिकित्सकः ॥
मूढो यदि क्लिश्यमानः क्रुध्यते ऽशक्तिमान् नरः ॥
बलीयसां मनुष्याणां त्यजत्य् आत्मानम् अन्ततः ॥
तस्यात्मानं संत्यजतो लोका नश्यन्त्य् अनात्मनः ॥
तस्माद् द्रौपद्य् अशक्तस्य मन्योर् नियमनं स्मृतम् ॥
विद्वांस् तथैव यः शक्तः क्लिश्यमानो न कुप्यति ॥
स नाशयित्वा क्लेष्टारं परलोके च नन्दति ॥
तस्माद् बलवता चैव दुर्बलेन च नित्यदा ॥
क्षन्तव्यं पुरुषेणाहुर् आपत्स्व् अपि विजानता ॥
मन्योर् हि विजयं कृष्णे प्रशंसन्तीह साधवः ॥
क्षमावतो जयो नित्यं साधोर् इह सतां मतम् ॥
सत्यं चानृततः श्रेयो नृशंसाच् चानृशंसता ॥
तम् एवं बहुदोषं तु क्रोधं साधुविवर्जितम् ॥
मादृशः प्रसृजेत् कस्मात् सुयोधनवधाद् अपि ॥

Transliteration (IAST)

ātmānaṃ ca paraṃ caiva trāyate mahato bhayāt ||
krudhyantam apratikrudhyan dvayor eṣa cikitsakaḥ ||
mūḍho yadi kliśyamānaḥ krudhyate 'śaktimān naraḥ ||
balīyasāṃ manuṣyāṇāṃ tyajaty ātmānam antataḥ ||
tasyātmānaṃ saṃtyajato lokā naśyanty anātmanaḥ ||
tasmād draupady aśaktasya manyor niyamanaṃ smṛtam ||
vidvāṃs tathaiva yaḥ śaktaḥ kliśyamāno na kupyati ||
sa nāśayitvā kleṣṭāraṃ paraloke ca nandati ||
tasmād balavatā caiva durbalena ca nityadā ||
kṣantavyaṃ puruṣeṇāhur āpatsv api vijānatā ||
manyor hi vijayaṃ kṛṣṇe praśaṃsantīha sādhavaḥ ||
kṣamāvato jayo nityaṃ sādhor iha satāṃ matam ||
satyaṃ cānṛtataḥ śreyo nṛśaṃsāc cānṛśaṃsatā ||
tam evaṃ bahudoṣaṃ tu krodhaṃ sādhuvivarjitam ||
mādṛśaḥ prasṛjet kasmāt suyodhanavadhād api ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

आत्मानम् च परम् च एव त्रायते महतः भयात् क्रुध्यन्तम् अप्रतिक्रुध्यन् द्वयोः एष चिकित्सकःātmānam ca param ca eva trāyate mahataḥ bhayāt krudhyantam apratikrudhyan dvayoḥ eṣa cikitsakaḥтот, кто не гневается в ответ на гневающегося, спасает себя и другого от великого страха; он врач обоих

मूढः यदि क्लिश्यमानः क्रुध्यते अशक्तिमान् नरः बलीयसाम् मनुष्याणाम् त्यजति आत्मानम् अन्ततःmūḍhaḥ yadi kliśyamānaḥ krudhyate aśaktimān naraḥ balīyasām manuṣyāṇām tyajati ātmānam antataḥесли глупый и бессильный человек, будучи мучим, гневается на более сильных людей, в конце он губит самого себя

तस्य आत्मानम् संत्यजतः लोकाः नश्यन्ति अनात्मनः तस्मात् द्रौपदि अशक्तस्य मन्योः नियमनम् स्मृतम्tasya ātmānam saṃtyajataḥ lokāḥ naśyanti anātmanaḥ tasmāt draupadi aśaktasya manyoḥ niyamanam smṛtamдля такого, лишённого самообладания и губящего себя, миры гибнут; поэтому, Драупади, для бессильного предписано сдерживание гнева

विद्वान् तथा एव यः शक्तः क्लिश्यमानः न कुप्यति स नाशयित्वा क्लेष्टारम् परलोके च नन्दतिvidvān tathā eva yaḥ śaktaḥ kliśyamānaḥ na kupyati sa nāśayitvā kleṣṭāram paraloke ca nandatiи знающий, даже сильный, если, будучи мучим, не гневается, не уничтожив мучителя, радуется и в будущем мире

तस्मात् बलवता च एव दुर्बलेन च नित्यदा क्षन्तव्यम् पुरुषेण आहुः आपत्सु अपि विजानताtasmāt balavatā ca eva durbalena ca nityadā kṣantavyam puruṣeṇa āhuḥ āpatsu api vijānatāпоэтому говорят, что человеку, сильному и слабому, всегда следует терпеть, даже в бедах, если он понимает

मन्योः हि विजयम् कृष्णे प्रशंसन्ति इह साधवः क्षमावतः जयः नित्यम् साधोः इह सताम् मतम्manyoḥ hi vijayam kṛṣṇe praśaṃsanti iha sādhavaḥ kṣamāvataḥ jayaḥ nityam sādhoḥ iha satām matamздесь, о Кришна, святые прославляют победу над гневом; победа терпеливого святого — постоянна, таково мнение добрых

सत्यम् च अनृततः श्रेयः नृशंसात् च अनृशंसता तम् एवम् बहुदोषम् तु क्रोधम् साधुविवर्जितम्satyam ca anṛtataḥ śreyaḥ nṛśaṃsāt ca anṛśaṃsatā tam evam bahudoṣam tu krodham sādhuvivarjitamистина лучше лжи, мягкость лучше жестокости; гнев с множеством пороков оставлен святыми

मादृशः प्रसृजेत् कस्मात् सुयोधनवधात् अपिmādṛśaḥ prasṛjet kasmāt suyodhanavadhāt apiпочему такой, как я, выпустит его даже ради убийства Суйодханы

Translation

«Кто не отвечает гневом на гнев, тот спасает себя и другого от великой опасности; он врач обоих. Если слабый гневается на сильного, он губит себя; поэтому для слабого необходимо сдерживание. Но и сильный, если терпит мучение без гнева, обретает благо. Поэтому и сильному, и слабому следует владеть собой. Святые прославляют победу над гневом; истина лучше лжи, не-жестокость лучше жестокости. Почему же такой, как я, должен выпускать гнев даже ради убийства Суйодханы?»

Commentary

Юдхиштхира переносит спор с уровня силы на уровень внутренней медицины. Тот, кто не отвечает гневом, лечит две стороны: не даёт чужому злу стать своим состоянием.

Version

b5946e5a0ad9 · published Jun 18, 2026, 3:55:08 AM UTC

PreviousVerse 3.30.1-8 NextVerse 3.30.16-24

Page between verses with