Mahabharata 3.30.25-34

Юдхиштхира-кшама-парва: Юдхиштхира о победе над гневом · Verse 3.30.25-34

2908 / 3756

Mahabharata · 3.30.25-34

॥

Devanāgarī

यदि न स्युर् मनुष्येषु क्षमिणः पृथिवीसमाः ॥
न स्यात् संधिर् मनुष्याणां क्रोधमूलो हि विग्रहः ॥
अभिषक्तो ह्य् अभिषजेद् आहन्याद् गुरुणा हतः ॥
एवं विनाशो भूतानाम् अधर्मः प्रथितो भवेत् ॥
आक्रुष्टः पुरुषः सर्वः प्रत्याक्रोशेद् अनन्तरम् ॥
प्रतिहन्याद् धतश् चैव तथा हिंस्याच् च हिंसितः ॥
हन्युर् हि पितरः पुत्रान् पुत्राश् चापि तथा पितॄन् ॥
हन्युश् च पतयो भार्याः पतीन् भार्यास् तथैव च ॥
एवं संकुपिते लोके जन्म कृष्णे न विद्यते ॥
प्रजानां संधिमूलं हि जन्म विद्धि शुभानने ॥
ताः क्षीयेरन् प्रजाः सर्वाः क्षिप्रं द्रौपदि तादृशे ॥
तस्मान् मन्युर् विनाशाय प्रजानाम् अभवाय च ॥
यस्मात् तु लोके दृश्यन्ते क्षमिणः पृथिवीसमाः ॥
तस्माज् जन्म च भूतानां भवश् च प्रतिपद्यते ॥
क्षन्तव्यं पुरुषेणेह सर्वास्व् आपत्सु शोभने ॥
क्षमा भवो हि भूतानां जन्म चैव प्रकीर्तितम् ॥
आक्रुष्टस् ताडितः क्रुद्धः क्षमते यो बलीयसा ॥
यश् च नित्यं जितक्रोधो विद्वान् उत्तमपूरुषः ॥
प्रभाववान् अपि नरस् तस्य लोकाः सनातनाः ॥
क्रोधनस् त्व् अल्पविज्ञानः प्रेत्य चेह च नश्यति ॥

Transliteration (IAST)

yadi na syur manuṣyeṣu kṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥ ||
na syāt saṃdhir manuṣyāṇāṃ krodhamūlo hi vigrahaḥ ||
abhiṣakto hy abhiṣajed āhanyād guruṇā hataḥ ||
evaṃ vināśo bhūtānām adharmaḥ prathito bhavet ||
ākruṣṭaḥ puruṣaḥ sarvaḥ pratyākrośed anantaram ||
pratihanyād dhataś caiva tathā hiṃsyāc ca hiṃsitaḥ ||
hanyur hi pitaraḥ putrān putrāś cāpi tathā pitṝn ||
hanyuś ca patayo bhāryāḥ patīn bhāryās tathaiva ca ||
evaṃ saṃkupite loke janma kṛṣṇe na vidyate ||
prajānāṃ saṃdhimūlaṃ hi janma viddhi śubhānane ||
tāḥ kṣīyeran prajāḥ sarvāḥ kṣipraṃ draupadi tādṛśe ||
tasmān manyur vināśāya prajānām abhavāya ca ||
yasmāt tu loke dṛśyante kṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥ ||
tasmāj janma ca bhūtānāṃ bhavaś ca pratipadyate ||
kṣantavyaṃ puruṣeṇeha sarvāsv āpatsu śobhane ||
kṣamā bhavo hi bhūtānāṃ janma caiva prakīrtitam ||
ākruṣṭas tāḍitaḥ kruddhaḥ kṣamate yo balīyasā ||
yaś ca nityaṃ jitakrodho vidvān uttamapūruṣaḥ ||
prabhāvavān api naras tasya lokāḥ sanātanāḥ ||
krodhanas tv alpavijñānaḥ pretya ceha ca naśyati ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

यदि न स्युः मनुष्येषु क्षमिणः पृथिवीसमाः न स्यात् संधिः मनुष्याणाम् क्रोधमूलः हि विग्रहःyadi na syuḥ manuṣyeṣu kṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥ na syāt saṃdhiḥ manuṣyāṇām krodhamūlaḥ hi vigrahaḥесли бы среди людей не было терпеливых, равных земле, не было бы союза людей, ибо раздор имеет корень в гневе

अभिषक्तः हि अभिषजेत् आहन्यात् गुरुणा हतः एवम् विनाशः भूतानाम् अधर्मः प्रथितः भवेत्abhiṣaktaḥ hi abhiṣajet āhanyāt guruṇā hataḥ evam vināśaḥ bhūtānām adharmaḥ prathitaḥ bhavetоскорблённый оскорблял бы, ударенный старшим ударял бы; так распространились бы гибель существ и адхарма

आक्रुष्टः पुरुषः सर्वः प्रत्याक्रोशेत् अनन्तरम् प्रतिहन्यात् हतः च एव तथा हिंस्यात् च हिंसितःākruṣṭaḥ puruṣaḥ sarvaḥ pratyākrośet anantaram pratihanyāt hataḥ ca eva tathā hiṃsyāt ca hiṃsitaḥвсякий обруганный человек немедленно ругался бы в ответ, ударенный бил бы обратно, и раненый ранил бы

हन्युः हि पितरः पुत्रान् पुत्राः च अपि तथा पितॄन् हन्युः च पतयः भार्याः पतीन् भार्याः तथा एव चhanyuḥ hi pitaraḥ putrān putrāḥ ca api tathā pitṝn hanyuḥ ca patayaḥ bhāryāḥ patīn bhāryāḥ tathā eva caотцы убивали бы сыновей, сыновья отцов, мужья жён и жёны мужей

एवम् संकुपिते लोके जन्म कृष्णे न विद्यते प्रजानाम् संधिमूलम् हि जन्म विद्धि शुभाननेevam saṃkupite loke janma kṛṣṇe na vidyate prajānām saṃdhimūlam hi janma viddhi śubhānaneв таком разгневанном мире, о Кришна, не было бы рождения; знай, о прекрасноликая, рождение существ имеет корнем союз

ताः क्षीयेरन् प्रजाः सर्वाः क्षिप्रम् द्रौपदि तादृशे तस्मात् मन्युः विनाशाय प्रजानाम् अभवाय चtāḥ kṣīyeran prajāḥ sarvāḥ kṣipram draupadi tādṛśe tasmāt manyuḥ vināśāya prajānām abhavāya caв таком мире все существа быстро истощились бы, Драупади; поэтому гнев ведёт к гибели и небытию существ

यस्मात् तु लोके दृश्यन्ते क्षमिणः पृथिवीसमाः तस्मात् जन्म च भूतानाम् भवः च प्रतिपद्यतेyasmāt tu loke dṛśyante kṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥ tasmāt janma ca bhūtānām bhavaḥ ca pratipadyateно поскольку в мире видны терпеливые, равные земле, поэтому продолжаются рождение и бытие существ

क्षन्तव्यम् पुरुषेण इह सर्वासु आपत्सु शोभने क्षमा भवः हि भूतानाम् जन्म च एव प्रकीर्तितम्kṣantavyam puruṣeṇa iha sarvāsu āpatsu śobhane kṣamā bhavaḥ hi bhūtānām janma ca eva prakīrtitamчеловеку здесь следует терпеть во всех бедах, о прекрасная; терпение названо бытием и рождением существ

आक्रुष्टः ताडितः क्रुद्धः क्षमते यः बलीयसा यः च नित्यम् जितक्रोधः विद्वान् उत्तमपूरुषःākruṣṭaḥ tāḍitaḥ kruddhaḥ kṣamate yaḥ balīyasā yaḥ ca nityam jitakrodhaḥ vidvān uttamapūruṣaḥкто, обруганный, ударенный и разгневанный сильнейшим, терпит, и кто всегда победил гнев, знающий — высший человек

प्रभाववान् अपि नरः तस्य लोकाः सनातनाः क्रोधनः तु अल्पविज्ञानः प्रेत्य च इह च नश्यतिprabhāvavān api naraḥ tasya lokāḥ sanātanāḥ krodhanaḥ tu alpavijñānaḥ pretya ca iha ca naśyatiтакому человеку, даже могущественному, принадлежат вечные миры; а гневливый с малым знанием гибнет и после смерти, и здесь

Translation

«Если бы среди людей не было терпеливых, равных земле, не было бы союза: раздор рождается из гнева. Оскорблённый оскорблял бы, ударенный бил бы, раненый ранил бы; отцы убивали бы сыновей, сыновья отцов, мужья жён и жёны мужей. В таком мире не было бы рождения, потому что рождение существ основано на союзе. Но пока есть терпеливые, равные земле, продолжается бытие. Терпение названо рождением и существованием существ. Тот, кто терпит даже оскорбление и удар сильнейшего, кто победил гнев, — высший человек; гневливый же гибнет здесь и после смерти».

Commentary

Юдхиштхира мыслит не только о себе и врагах. Он видит социальную ткань: если каждый отвечает ударом на удар, мир перестаёт рождать жизнь. Терпение поддерживает саму возможность отношений.

Version

ee795226674a · published Jun 18, 2026, 3:55:08 AM UTC

PreviousVerse 3.30.16-24 NextVerse 3.30.35-44

Page between verses with