Mahabharata 3.30.16-24

Юдхиштхира-кшама-парва: Юдхиштхира о победе над гневом · Verse 3.30.16-24

2907 / 3756

Mahabharata · 3.30.16-24

॥

Devanāgarī

तेजस्वीति यम् आहुर् वै पण्डिता दीर्घदर्शिनः ॥
न क्रोधो ऽभ्यन्तरस् तस्य भवतीति विनिश्चितम् ॥
यस् तु क्रोधं समुत्पन्नं प्रज्ञया प्रतिबाधते ॥
तेजस्विनं तं विद्वांसो मन्यन्ते तत्त्वदर्शिनः ॥
क्रुद्धो हि कार्यं सुश्रोणि न यथावत् प्रपश्यति ॥
न कार्यं न च मर्यादां नरः क्रुद्धो ऽनुपश्यति ॥
हन्त्य् अवध्यान् अपि क्रुद्धो गुरून् रूक्षैस् तुदत्य् अपि ॥
तस्मात् तेजसि कर्तव्ये क्रोधो दूरात् प्रतिष्ठितः ॥
दाक्ष्यं ह्य् अमर्षः शौर्यं च शीघ्रत्वम् इति तेजसः ॥
गुणाः क्रोधाभिभूतेन न शक्याः प्राप्तुम् अञ्जसा ॥
क्रोधं त्यक्त्वा तु पुरुषः सम्यक् तेजो ऽभिपद्यते ॥
कालयुक्तं महाप्राज्ञे क्रुद्धैस् तेजः सुदुःसहम् ॥
क्रोधस् त्व् अपण्डितैः शश्वत् तेज इत्य् अभिधीयते ॥
रजस् तल् लोकनाशाय विहितं मानुषान् प्रति ॥
तस्माच् छश्वत् त्यजेत् क्रोधं पुरुषः सम्यग् आचरन् ॥
श्रेयान् स्वधर्मानपगो न क्रुद्ध इति निश्चितम् ॥
यदि सर्वम् अबुद्धीनाम् अतिक्रान्तम् अमेधसाम् ॥
अतिक्रमो मद्विधस्य कथं स्वित् स्याद् अनिन्दिते ॥

Transliteration (IAST)

tejasvīti yam āhur vai paṇḍitā dīrghadarśinaḥ ||
na krodho 'bhyantaras tasya bhavatīti viniścitam ||
yas tu krodhaṃ samutpannaṃ prajñayā pratibādhate ||
tejasvinaṃ taṃ vidvāṃso manyante tattvadarśinaḥ ||
kruddho hi kāryaṃ suśroṇi na yathāvat prapaśyati ||
na kāryaṃ na ca maryādāṃ naraḥ kruddho 'nupaśyati ||
hanty avadhyān api kruddho gurūn rūkṣais tudaty api ||
tasmāt tejasi kartavye krodho dūrāt pratiṣṭhitaḥ ||
dākṣyaṃ hy amarṣaḥ śauryaṃ ca śīghratvam iti tejasaḥ ||
guṇāḥ krodhābhibhūtena na śakyāḥ prāptum añjasā ||
krodhaṃ tyaktvā tu puruṣaḥ samyak tejo 'bhipadyate ||
kālayuktaṃ mahāprājñe kruddhais tejaḥ suduḥsaham ||
krodhas tv apaṇḍitaiḥ śaśvat teja ity abhidhīyate ||
rajas tal lokanāśāya vihitaṃ mānuṣān prati ||
tasmāc chaśvat tyajet krodhaṃ puruṣaḥ samyag ācaran ||
śreyān svadharmānapago na kruddha iti niścitam ||
yadi sarvam abuddhīnām atikrāntam amedhasām ||
atikramo madvidhasya kathaṃ svit syād anindite ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तेजस्वी इति यम् आहुः वै पण्डिताः दीर्घदर्शिनः न क्रोधः अभ्यन्तरः तस्य भवति इति विनिश्चितम्tejasvī iti yam āhuḥ vai paṇḍitāḥ dīrghadarśinaḥ na krodhaḥ abhyantaraḥ tasya bhavati iti viniścitamтого, кого дальновидные мудрецы называют сильным, у того внутри нет гнева — так решено

यः तु क्रोधम् समुत्पन्नम् प्रज्ञया प्रतिबाधते तेजस्विनम् तम् विद्वांसः मन्यन्ते तत्त्वदर्शिनःyaḥ tu krodham samutpannam prajñayā pratibādhate tejasvinam tam vidvāṃsaḥ manyante tattvadarśinaḥкто возникший гнев останавливает мудростью, того знающие, видящие истину, считают действительно сильным

क्रुद्धः हि कार्यम् सुश्रोणि न यथावत् प्रपश्यति न कार्यम् न च मर्यादाम् नरः क्रुद्धः अनुपश्यतिkruddhaḥ hi kāryam suśroṇi na yathāvat prapaśyati na kāryam na ca maryādām naraḥ kruddhaḥ anupaśyatiразгневанный, о прекраснобёдрая, не видит дело как следует; разгневанный человек не видит ни дела, ни границы

हन्ति अवध्यान् अपि क्रुद्धः गुरून् रूक्षैः तुदति अपि तस्मात् तेजसि कर्तव्ये क्रोधः दूरात् प्रतिष्ठितःhanti avadhyān api kruddhaḥ gurūn rūkṣaiḥ tudati api tasmāt tejasi kartavye krodhaḥ dūrāt pratiṣṭhitaḥразгневанный убивает даже неубиваемых и грубыми словами ранит старших; поэтому, когда надо действовать силой, гнев должен стоять далеко

दाक्ष्यम् हि अमर्षः शौर्यम् च शीघ्रत्वम् इति तेजसः गुणाः क्रोधाभिभूतेन न शक्याः प्राप्तुम् अञ्जसाdākṣyam hi amarṣaḥ śauryam ca śīghratvam iti tejasaḥ guṇāḥ krodhābhibhūtena na śakyāḥ prāptum añjasāумелость, нетерпимость к злу, мужество и быстрота — качества силы; охваченному гневом их нельзя легко достичь

क्रोधम् त्यक्त्वा तु पुरुषः सम्यक् तेजः अभिपद्यते कालयुक्तम् महाप्राज्ञे क्रुद्धैः तेजः सुदुःसहम्krodham tyaktvā tu puruṣaḥ samyak tejaḥ abhipadyate kālayuktam mahāprājñe kruddhaiḥ tejaḥ suduḥsahamоставив гнев, человек правильно достигает силы, соединённой со временем, о великомудрая; сила разгневанных тяжело переносима

क्रोधः तु अपण्डितैः शश्वत् तेजः इति अभिधीयते रजः तत् लोकनाशाय विहितम् मानुषान् प्रतिkrodhaḥ tu apaṇḍitaiḥ śaśvat tejaḥ iti abhidhīyate rajaḥ tat lokanāśāya vihitam mānuṣān pratiгнев невежды постоянно называют силой; этот раджас назначен людям к разрушению мира

तस्मात् शश्वत् त्यजेत् क्रोधम् पुरुषः सम्यक् आचरन् श्रेयान् स्वधर्मानपगः न क्रुद्धः इति निश्चितम्tasmāt śaśvat tyajet krodham puruṣaḥ samyak ācaran śreyān svadharmānapagaḥ na kruddhaḥ iti niścitamпоэтому человек, правильно действующий, должен всегда оставлять гнев; лучше тот, кто не отходит от своей дхармы и не гневается — так решено

यदि सर्वम् अबुद्धीनाम् अतिक्रान्तम् अमेधसाम् अतिक्रमः मद्विधस्य कथम् स्वित् स्यात् अनिन्दितेyadi sarvam abuddhīnām atikrāntam amedhasām atikramaḥ madvidhasya katham svit syāt aninditeесли всякое нарушение свойственно неразумным и немудрым, как же нарушение может быть у подобного мне, о безупречная

Translation

«Дальновидные мудрецы называют сильным не того, в ком кипит гнев, а того, кто останавливает возникший гнев мудростью. Разгневанный не видит ни дела, ни границы; он может убить неубиваемых и ранить старших. Поэтому, когда нужно проявить силу, гнев должен быть далеко. Настоящая сила — это умение, нетерпимость к злу, мужество и быстрота, но охваченный гневом не достигает их правильно. Невежды называют гнев силой, но это раджас, ведущий к разрушению мира. Лучше не отходить от своей дхармы и не гневаться».

Commentary

Юдхиштхира не отрицает теджас; он очищает его от раджаса. Сила без гнева не слабее, а точнее: она видит границу, время и цель.

Version

88c7a6e3a9f6 · published Jun 18, 2026, 3:55:08 AM UTC

PreviousVerse 3.30.9-15 NextVerse 3.30.25-34

Page between verses with