Mahabharata
Yudhiṣṭhira-kṣamā-parva (Yudhishthira on Conquering Anger)3.30.35-44
2909 / 15823
Mahabharata · 3.30.35-44
Devanāgarī

अत्राप्य् उदाहरन्तीमा गाथा नित्यं क्षमावताम् ॥
गीताः क्षमावता कृष्णे काश्यपेन महात्मना ॥
क्षमा धर्मः क्षमा यज्ञः क्षमा वेदाः क्षमा श्रुतम् ॥
यस् ताम् एवं विजानाति स सर्वं क्षन्तुम् अर्हति ॥
क्षमा ब्रह्म क्षमा सत्यं क्षमा भूतं च भावि च ॥
क्षमा तपः क्षमा शौचं क्षमया चोद्धृतं जगत् ॥
अति ब्रह्मविदां लोकान् अति चापि तपस्विनाम् ॥
अति यज्ञविदां चैव क्षमिणः प्राप्नुवन्ति तान् ॥
क्षमा तेजस्विनां तेजः क्षमा ब्रह्म तपस्विनाम् ॥
क्षमा सत्यं सत्यवतां क्षमा दानं क्षमा यशः ॥
तां क्षमाम् ईदृशीं कृष्णे कथम् अस्मद्विधस् त्यजेत् ॥
यस्यां ब्रह्म च सत्यं च यज्ञा लोकाश् च विष्ठिताः ॥
भुज्यन्ते यज्वनां लोकाः क्षमिणाम् अपरे तथा ॥
क्षन्तव्यम् एव सततं पुरुषेण विजानता ॥
यदा हि क्षमते सर्वं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥
क्षमावताम् अयं लोकः परश् चैव क्षमावताम् ॥
इह संमानम् ऋच्छन्ति परत्र च शुभां गतिम् ॥
येषां मन्युर् मनुष्याणां क्षमया निहतः सदा ॥
तेषां परतरे लोकास् तस्मात् क्षान्तिः परा मता ॥
इति गीताः काश्यपेन गाथा नित्यं क्षमावताम् ॥
श्रुत्वा गाथाः क्षमायास् त्वं तुष्य द्रौपदि मा क्रुधः ॥

Transliteration (IAST)

atrāpy udāharantīmā gāthā nityaṃ kṣamāvatām ||
gītāḥ kṣamāvatā kṛṣṇe kāśyapena mahātmanā ||
kṣamā dharmaḥ kṣamā yajñaḥ kṣamā vedāḥ kṣamā śrutam ||
yas tām evaṃ vijānāti sa sarvaṃ kṣantum arhati ||
kṣamā brahma kṣamā satyaṃ kṣamā bhūtaṃ ca bhāvi ca ||
kṣamā tapaḥ kṣamā śaucaṃ kṣamayā coddhṛtaṃ jagat ||
ati brahmavidāṃ lokān ati cāpi tapasvinām ||
ati yajñavidāṃ caiva kṣamiṇaḥ prāpnuvanti tān ||
kṣamā tejasvināṃ tejaḥ kṣamā brahma tapasvinām ||
kṣamā satyaṃ satyavatāṃ kṣamā dānaṃ kṣamā yaśaḥ ||
tāṃ kṣamām īdṛśīṃ kṛṣṇe katham asmadvidhas tyajet ||
yasyāṃ brahma ca satyaṃ ca yajñā lokāś ca viṣṭhitāḥ ||
bhujyante yajvanāṃ lokāḥ kṣamiṇām apare tathā ||
kṣantavyam eva satataṃ puruṣeṇa vijānatā ||
yadā hi kṣamate sarvaṃ brahma saṃpadyate tadā ||
kṣamāvatām ayaṃ lokaḥ paraś caiva kṣamāvatām ||
iha saṃmānam ṛcchanti paratra ca śubhāṃ gatim ||
yeṣāṃ manyur manuṣyāṇāṃ kṣamayā nihataḥ sadā ||
teṣāṃ paratare lokās tasmāt kṣāntiḥ parā matā ||
iti gītāḥ kāśyapena gāthā nityaṃ kṣamāvatām ||
śrutvā gāthāḥ kṣamāyās tvaṃ tuṣya draupadi mā krudhaḥ ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
अत्र अपि उदाहरन्ति इमा गाथाः नित्यम् क्षमावताम् गीताः क्षमावता कृष्णे काश्यपेन महात्मनाatra api udāharanti imā gāthāḥ nityam kṣamāvatām gītāḥ kṣamāvatā kṛṣṇe kāśyapena mahātmanāhere too they cite these verses about the ever patient, sung by the patient great soul Kashyapa, O Krishna
क्षमा धर्मः क्षमा यज्ञः क्षमा वेदाः क्षमा श्रुतम् यः ताम् एवम् विजानाति स सर्वम् क्षन्तुम् अर्हतिkṣamā dharmaḥ kṣamā yajñaḥ kṣamā vedāḥ kṣamā śrutam yaḥ tām evam vijānāti sa sarvam kṣantum arhatiforbearance is dharma, forbearance is sacrifice, forbearance is the Vedas, forbearance is sacred knowledge; whoever knows this thus is able to forbear all things
क्षमा ब्रह्म क्षमा सत्यम् क्षमा भूतम् च भावि च क्षमा तपः क्षमा शौचम् क्षमया च उद्धृतम् जगत्kṣamā brahma kṣamā satyam kṣamā bhūtam ca bhāvi ca kṣamā tapaḥ kṣamā śaucam kṣamayā ca uddhṛtam jagatforbearance is Brahman, forbearance is truth, forbearance is the past and the future, forbearance is austerity, forbearance is purity, by forbearance the world is upheld
अति ब्रह्मविदाम् लोकान् अति च अपि तपस्विनाम् अति यज्ञविदाम् च एव क्षमिणः प्राप्नुवन्ति तान्ati brahmavidām lokān ati ca api tapasvinām ati yajñavidām ca eva kṣamiṇaḥ prāpnuvanti tānthe patient attain worlds higher than the worlds of the knowers of Brahman, higher than ascetics, and higher than knowers of sacrifice
क्षमा तेजस्विनाम् तेजः क्षमा ब्रह्म तपस्विनाम् क्षमा सत्यम् सत्यवताम् क्षमा दानम् क्षमा यशःkṣamā tejasvinām tejaḥ kṣamā brahma tapasvinām kṣamā satyam satyavatām kṣamā dānam kṣamā yaśaḥforbearance is the strength of the strong, the Brahman of ascetics, the truth of the truthful, generosity, and glory
ताम् क्षमाम् ईदृशीम् कृष्णे कथम् अस्मद्विधः त्यजेत् यस्याम् ब्रह्म च सत्यम् च यज्ञाः लोकाः च विष्ठिताःtām kṣamām īdṛśīm kṛṣṇe katham asmadvidhaḥ tyajet yasyām brahma ca satyam ca yajñāḥ lokāḥ ca viṣṭhitāḥhow could one like me, O Krishna, abandon such forbearance, in which Brahman, truth, sacrifices, and the worlds are established
भुज्यन्ते यज्वनाम् लोकाः क्षमिणाम् अपरे तथाbhujyante yajvanām lokāḥ kṣamiṇām apare tathāthe worlds of sacrificers are enjoyed, and likewise the other worlds of the patient
क्षन्तव्यम् एव सततम् पुरुषेण विजानता यदा हि क्षमते सर्वम् ब्रह्म संपद्यते तदाkṣantavyam eva satatam puruṣeṇa vijānatā yadā hi kṣamate sarvam brahma saṃpadyate tadāa wise man should always forbear; when he forbears everything, then he attains Brahman
क्षमावताम् अयम् लोकः परः च एव क्षमावताम् इह संमानम् ऋच्छन्ति परत्र च शुभाम् गतिम्kṣamāvatām ayam lokaḥ paraḥ ca eva kṣamāvatām iha saṃmānam ṛcchanti paratra ca śubhām gatimthis world belongs to the patient, and the world beyond also belongs to the patient; here they obtain honor, and hereafter a blessed destination
येषाम् मन्युः मनुष्याणाम् क्षमया निहतः सदा तेषाम् परतरे लोकाः तस्मात् क्षान्तिः परा मताyeṣām manyuḥ manuṣyāṇām kṣamayā nihataḥ sadā teṣām paratare lokāḥ tasmāt kṣāntiḥ parā matāthose men whose wrath is always slain by forbearance possess the higher worlds; therefore forbearance is held supreme
इति गीताः काश्यपेन गाथाः नित्यम् क्षमावताम् श्रुत्वा गाथाः क्षमायाः त्वम् तुष्य द्रौपदि मा क्रुधःiti gītāḥ kāśyapena gāthāḥ nityam kṣamāvatām śrutvā gāthāḥ kṣamāyāḥ tvam tuṣya draupadi mā krudhaḥthus were sung by Kashyapa these verses about the ever patient; having heard the verses on forbearance, be content, Draupadi, do not be angry
अत्राप्य्atrāpyoriginal form "atrāpy", added to complete the word-by-word coverage
उदाहरन्तीमाudāharantīmāoriginal form "udāharantīmā", added to complete the word-by-word coverage
गाथाgāthāoriginal form "gāthā", added to complete the word-by-word coverage
नित्यंnityaṃoriginal form "nityaṃ", added to complete the word-by-word coverage
यस्yasoriginal form "yas", added to complete the word-by-word coverage
एवंevaṃoriginal form "evaṃ", added to complete the word-by-word coverage
सर्वंsarvaṃoriginal form "sarvaṃ", added to complete the word-by-word coverage
सत्यंsatyaṃoriginal form "satyaṃ", added to complete the word-by-word coverage
भूतंbhūtaṃoriginal form "bhūtaṃ", added to complete the word-by-word coverage
शौचंśaucaṃoriginal form "śaucaṃ", added to complete the word-by-word coverage
चोद्धृतंcoddhṛtaṃoriginal form "coddhṛtaṃ", added to complete the word-by-word coverage
ब्रह्मविदांbrahmavidāṃoriginal form "brahmavidāṃ", added to complete the word-by-word coverage
चापिcāpioriginal form "cāpi", added to complete the word-by-word coverage
यज्ञविदांyajñavidāṃoriginal form "yajñavidāṃ", added to complete the word-by-word coverage
चैवcaivaoriginal form "caiva", added to complete the word-by-word coverage
तेजस्विनांtejasvināṃoriginal form "tejasvināṃ", added to complete the word-by-word coverage
सत्यंsatyaṃoriginal form "satyaṃ", added to complete the word-by-word coverage
सत्यवतांsatyavatāṃoriginal form "satyavatāṃ", added to complete the word-by-word coverage
दानंdānaṃoriginal form "dānaṃ", added to complete the word-by-word coverage
तांtāṃoriginal form "tāṃ", added to complete the word-by-word coverage
ईदृशींīdṛśīṃoriginal form "īdṛśīṃ", added to complete the word-by-word coverage
अस्मद्विधस्asmadvidhasoriginal form "asmadvidhas", added to complete the word-by-word coverage
यस्यांyasyāṃoriginal form "yasyāṃ", added to complete the word-by-word coverage
सत्यंsatyaṃoriginal form "satyaṃ", added to complete the word-by-word coverage
यज्ञाyajñāoriginal form "yajñā", added to complete the word-by-word coverage
लोकाश्lokāśoriginal form "lokāś", added to complete the word-by-word coverage
यज्वनांyajvanāṃoriginal form "yajvanāṃ", added to complete the word-by-word coverage
सततंsatataṃoriginal form "satataṃ", added to complete the word-by-word coverage
सर्वंsarvaṃoriginal form "sarvaṃ", added to complete the word-by-word coverage
अयंayaṃoriginal form "ayaṃ", added to complete the word-by-word coverage
परश्paraśoriginal form "paraś", added to complete the word-by-word coverage
चैवcaivaoriginal form "caiva", added to complete the word-by-word coverage
शुभांśubhāṃoriginal form "śubhāṃ", added to complete the word-by-word coverage
येषांyeṣāṃoriginal form "yeṣāṃ", added to complete the word-by-word coverage
मन्युर्manyuroriginal form "manyur", added to complete the word-by-word coverage
मनुष्याणांmanuṣyāṇāṃoriginal form "manuṣyāṇāṃ", added to complete the word-by-word coverage
तेषांteṣāṃoriginal form "teṣāṃ", added to complete the word-by-word coverage
लोकास्lokāsoriginal form "lokās", added to complete the word-by-word coverage
गाथाgāthāoriginal form "gāthā", added to complete the word-by-word coverage
नित्यंnityaṃoriginal form "nityaṃ", added to complete the word-by-word coverage
क्षमायास्kṣamāyāsoriginal form "kṣamāyās", added to complete the word-by-word coverage
त्वंtvaṃoriginal form "tvaṃ", added to complete the word-by-word coverage
Translation

"About this the verses of Kashyapa sing: forbearance is dharma, sacrifice, the Vedas, and sacred knowledge. Forbearance is Brahman, truth, the past and future, austerity and purity; by forbearance the world is upheld. Forbearance is the strength of the strong, the truth of the truthful, generosity and glory. How could I abandon forbearance, in which Brahman, truth, sacrifices, and the worlds are established? The wise must forbear; when he forbears all things, he attains Brahman. This world and the next belong to the patient; whoever has slain his wrath through forbearance is opened to the higher worlds. So, Draupadi, having heard these verses, do not be angry."

Version

8eaf6d9f5537 · published Jul 16, 2026, 4:48:53 PM UTC

Available inRUEN

Page between verses with