Mahabharata 3.34.23-42

Бхимасена-вакья-парва: Бхима требует действия · Verse 3.34.23-42

2926 / 3756

Mahabharata · 3.34.23-42

॥

Devanāgarī

यस्य धर्मो हि धर्मार्थं क्लेशभाङ् न स पण्डितः ॥
न स धर्मस्य वेदार्थं सूर्यस्यान्धः प्रभाम् इव ॥
यस्य चार्थार्थम् एवार्थः स च नार्थस्य कोविदः ॥
रक्षते भृतको ऽरण्यं यथा स्यात् तादृग् एव सः ॥
अतिवेलं हि यो ऽर्थार्थी नेतराव् अनुतिष्ठति ॥
स वध्यः सर्वभूतानां ब्रह्महेव जुगुप्सितः ॥
सततं यश् च कामार्थी नेतराव् अनुतिष्ठति ॥
मित्राणि तस्य नश्यन्ति धर्मार्थाभ्यां च हीयते ॥
तस्य धर्मार्थहीनस्य कामान्ते निधनं ध्रुवम् ॥
कामतो रममाणस्य मीनस्येवाम्भसः क्षये ॥
तस्माद् धर्मार्थयोर् नित्यं न प्रमाद्यन्ति पण्डिताः ॥
प्रकृतिः सा हि कामस्य पावकस्यारणिर् यथा ॥
सर्वथा धर्ममूलो ऽर्थो धर्मश् चार्थपरिग्रहः ॥
इतरेतरयोनी तौ विद्धि मेघोदधी यथा ॥
द्रव्यार्थस्पर्शसंयोगे या प्रीतिर् उपजायते ॥
स कामश् चित्तसंकल्पः शरीरं नास्य विद्यते ॥
अर्थार्थी पुरुषो राजन् बृहन्तं धर्मम् ऋच्छति ॥
अर्थम् ऋच्छति कामार्थी न कामाद् अन्यम् ऋच्छती ॥
न हि कामेन कामो ऽन्यः साध्यते फलम् एव तत् ॥
उपयोगात् फलस्येव काष्ठाद् भस्मेव पण्डितः ॥
इमाञ् शकुनिकान् राजन् हन्ति वैतंसिको यथा ॥
एतद् रूपम् अधर्मस्य भूतेषु च विहिंसताम् ॥
कामाल् लोभाच् च धर्मस्य प्रवृत्तिं यो न पश्यति ॥
स वध्यः सर्वभूतानां प्रेत्य चेह च दुर्मतिः ॥
व्यक्तं ते विदितो राजन्न् अर्थो द्रव्यपरिग्रहः ॥
प्रकृतिं चापि वेत्थास्य विकृतिं चापि भूयसीम् ॥
तस्य नाशं विनाशं वा जरया मरणेन वा ॥
अनर्थम् इति मन्यन्ते सो ऽयम् अस्मासु वर्तते ॥
इन्द्रियाणां च पञ्चानां मनसो हृदयस्य च ॥
विषये वर्तमानानां या प्रीतिर् उपजायते ॥
स काम इति मे बुद्धिः कर्मणां फलम् उत्तमम् ॥
एवम् एव पृथग् दृष्ट्वा धर्मार्थौ कामम् एव च ॥
न धर्मपर एव स्यान् न चार्थपरमो नरः ॥
न कामपरमो वा स्यात् सर्वान् सेवेत सर्वदा ॥
धर्मं पूर्वं धनं मध्ये जघन्ये कामम् आचरेत् ॥
अहन्य् अनुचरेद् एवम् एष शास्त्रकृतो विधिः ॥
कामं पूर्वं धनं मध्ये जघन्ये धर्मम् आचरेत् ॥
वयस्य् अनुचरेद् एवम् एष शास्त्रकृतो विधिः ॥
धर्मं चार्थं च कामं च यथावद् वदतां वर ॥
विभज्य काले कालज्ञः सर्वान् सेवेत पण्डितः ॥
मोक्षो वा परमं श्रेय एष राजन् सुखार्थिनाम् ॥
प्राप्तिर् वा बुद्धिम् आस्थाय सोपायं कुरुनन्दन ॥

Transliteration (IAST)

yasya dharmo hi dharmārthaṃ kleśabhāṅ na sa paṇḍitaḥ ||
na sa dharmasya vedārthaṃ sūryasyāndhaḥ prabhām iva ||
yasya cārthārtham evārthaḥ sa ca nārthasya kovidaḥ ||
rakṣate bhṛtako 'raṇyaṃ yathā syāt tādṛg eva saḥ ||
ativelaṃ hi yo 'rthārthī netarāv anutiṣṭhati ||
sa vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ brahmaheva jugupsitaḥ ||
satataṃ yaś ca kāmārthī netarāv anutiṣṭhati ||
mitrāṇi tasya naśyanti dharmārthābhyāṃ ca hīyate ||
tasya dharmārthahīnasya kāmānte nidhanaṃ dhruvam ||
kāmato ramamāṇasya mīnasyevāmbhasaḥ kṣaye ||
tasmād dharmārthayor nityaṃ na pramādyanti paṇḍitāḥ ||
prakṛtiḥ sā hi kāmasya pāvakasyāraṇir yathā ||
sarvathā dharmamūlo 'rtho dharmaś cārthaparigrahaḥ ||
itaretarayonī tau viddhi meghodadhī yathā ||
dravyārthasparśasaṃyoge yā prītir upajāyate ||
sa kāmaś cittasaṃkalpaḥ śarīraṃ nāsya vidyate ||
arthārthī puruṣo rājan bṛhantaṃ dharmam ṛcchati ||
artham ṛcchati kāmārthī na kāmād anyam ṛcchatī ||
na hi kāmena kāmo 'nyaḥ sādhyate phalam eva tat ||
upayogāt phalasyeva kāṣṭhād bhasmeva paṇḍitaḥ ||
imāñ śakunikān rājan hanti vaitaṃsiko yathā ||
etad rūpam adharmasya bhūteṣu ca vihiṃsatām ||
kāmāl lobhāc ca dharmasya pravṛttiṃ yo na paśyati ||
sa vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ pretya ceha ca durmatiḥ ||
vyaktaṃ te vidito rājann artho dravyaparigrahaḥ ||
prakṛtiṃ cāpi vetthāsya vikṛtiṃ cāpi bhūyasīm ||
tasya nāśaṃ vināśaṃ vā jarayā maraṇena vā ||
anartham iti manyante so 'yam asmāsu vartate ||
indriyāṇāṃ ca pañcānāṃ manaso hṛdayasya ca ||
viṣaye vartamānānāṃ yā prītir upajāyate ||
sa kāma iti me buddhiḥ karmaṇāṃ phalam uttamam ||
evam eva pṛthag dṛṣṭvā dharmārthau kāmam eva ca ||
na dharmapara eva syān na cārthaparamo naraḥ ||
na kāmaparamo vā syāt sarvān seveta sarvadā ||
dharmaṃ pūrvaṃ dhanaṃ madhye jaghanye kāmam ācaret ||
ahany anucared evam eṣa śāstrakṛto vidhiḥ ||
kāmaṃ pūrvaṃ dhanaṃ madhye jaghanye dharmam ācaret ||
vayasy anucared evam eṣa śāstrakṛto vidhiḥ ||
dharmaṃ cārthaṃ ca kāmaṃ ca yathāvad vadatāṃ vara ||
vibhajya kāle kālajñaḥ sarvān seveta paṇḍitaḥ ||
mokṣo vā paramaṃ śreya eṣa rājan sukhārthinām ||
prāptir vā buddhim āsthāya sopāyaṃ kurunandana ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

यस्य धर्मः हि धर्मार्थम् क्लेशभाक् न स पण्डितः न स धर्मस्य वेद अर्थम् सूर्यस्य अन्धः प्रभाम् इवyasya dharmaḥ hi dharmārtham kleśabhāk na sa paṇḍitaḥ na sa dharmasya veda artham sūryasya andhaḥ prabhām ivaтот, чья дхарма ради дхармы приносит только страдание, не мудр; он не знает смысла дхармы, как слепой света солнца

यस्य च अर्थार्थम् एव अर्थः स च न अर्थस्य कोविदः रक्षते भृतकः अरण्यम् यथा स्यात् तादृक् एव सःyasya ca arthārtham eva arthaḥ sa ca na arthasya kovidaḥ rakṣate bhṛtakaḥ araṇyam yathā syāt tādṛk eva saḥи тот, у кого польза только ради пользы, не знаток пользы; он подобен наёмнику, охраняющему лес

अतिवेलम् हि यः अर्थार्थी न इतरौ अनुतिष्ठति स वध्यः सर्वभूतानाम् ब्रह्महा इव जुगुप्सितःativelam hi yaḥ arthārthī na itarau anutiṣṭhati sa vadhyaḥ sarvabhūtānām brahmahā iva jugupsitaḥкто чрезмерно ищет пользу и не следует двум другим целям, достоин отвержения всеми существами, как убийца брахмана

सततम् यः च कामार्थी न इतरौ अनुतिष्ठति मित्राणि तस्य नश्यन्ति धर्मार्थाभ्याम् च हीयतेsatatam yaḥ ca kāmārthī na itarau anutiṣṭhati mitrāṇi tasya naśyanti dharmārthābhyām ca hīyateкто постоянно ищет наслаждения и не следует двум другим, у того гибнут друзья, и он лишается дхармы и пользы

तस्य धर्मार्थहीनस्य कामान्ते निधनम् ध्रुवम् कामतः रममाणस्य मीनस्य इव अम्भसः क्षयेtasya dharmārthahīnasya kāmānte nidhanam dhruvam kāmataḥ ramamāṇasya mīnasya iva ambhasaḥ kṣayeлишённый дхармы и пользы, он в конце наслаждений погибает, как рыба, наслаждающаяся водой при её иссякании

तस्मात् धर्मार्थयोः नित्यम् न प्रमाद्यन्ति पण्डिताः प्रकृतिः सा हि कामस्य पावकस्य अरणिः यथाtasmāt dharmārthayoḥ nityam na pramādyanti paṇḍitāḥ prakṛtiḥ sā hi kāmasya pāvakasya araṇiḥ yathāпоэтому мудрые никогда не небрежны к дхарме и пользе; они природа наслаждения, как арани для огня

सर्वथा धर्ममूलः अर्थः धर्मः च अर्थपरिग्रहः इतरेतरयोनी तौ विद्धि मेघोदधी यथाsarvathā dharmamūlaḥ arthaḥ dharmaḥ ca arthaparigrahaḥ itaretarayonī tau viddhi meghodadhī yathāпольза укоренена в дхарме, и дхарма держится на обладании пользой; знай, они порождают друг друга, как облако и океан

द्रव्यार्थस्पर्शसंयोगे या प्रीतिः उपजायते स कामः चित्तसंकल्पः शरीरम् न अस्य विद्यतेdravyārthasparśasaṃyoge yā prītiḥ upajāyate sa kāmaḥ cittasaṃkalpaḥ śarīram na asya vidyateрадость, возникающая при соединении с вещью, целью и прикосновением, есть кама, замысел ума; тела у неё нет

अर्थार्थी पुरुषः राजन् बृहन्तम् धर्मम् ऋच्छति अर्थम् ऋच्छति कामार्थी न कामात् अन्यम् ऋच्छतिarthārthī puruṣaḥ rājan bṛhantam dharmam ṛcchati artham ṛcchati kāmārthī na kāmāt anyam ṛcchatiищущий пользу человек, о царь, достигает великой дхармы; ищущий наслаждения достигает пользы, но от наслаждения не достигает ничего другого

न हि कामेन कामः अन्यः साध्यते फलम् एव तत् उपयोगात् फलस्य इव काष्ठात् भस्म इव पण्डितःna hi kāmena kāmaḥ anyaḥ sādhyate phalam eva tat upayogāt phalasya iva kāṣṭhāt bhasma iva paṇḍitaḥнаслаждением не достигается другое наслаждение; оно лишь плод, который расходуется, как от дерева остаётся пепел

इमान् शकुनिकान् राजन् हन्ति वैतंसिकः यथा एतत् रूपम् अधर्मस्य भूतेषु च विहिंसताम्imān śakunikān rājan hanti vaitaṃsikaḥ yathā etat rūpam adharmasya bhūteṣu ca vihiṃsatāmкак птицелов убивает этих птиц, таков образ адхармы среди тех, кто вредит существам

कामात् लोभात् च धर्मस्य प्रवृत्तिम् यः न पश्यति स वध्यः सर्वभूतानाम् प्रेत्य च इह च दुर्मतिःkāmāt lobhāt ca dharmasya pravṛttim yaḥ na paśyati sa vadhyaḥ sarvabhūtānām pretya ca iha ca durmatiḥкто из желания и жадности не видит движения дхармы, тот дурной умом достоин гибели для всех существ и здесь, и после смерти

व्यक्तम् ते विदितः राजन् अर्थः द्रव्यपरिग्रहः प्रकृतिम् च अपि वेत्थ अस्य विकृतिम् च अपि भूयसीम्vyaktam te viditaḥ rājan arthaḥ dravyaparigrahaḥ prakṛtim ca api vettha asya vikṛtim ca api bhūyasīmтебе ясно известна, о царь, польза как обладание средствами; ты знаешь её природу и большие изменения

तस्य नाशम् विनाशम् वा जरया मरणेन वा अनर्थम् इति मन्यन्ते सः अयम् अस्मासु वर्ततेtasya nāśam vināśam vā jarayā maraṇena vā anartham iti manyante saḥ ayam asmāsu vartateеё потерю, разрушение, старение или смерть считают бедой; именно это сейчас происходит с нами

इन्द्रियाणाम् च पञ्चानाम् मनसः हृदयस्य च विषये वर्तमानानाम् या प्रीतिः उपजायतेindriyāṇām ca pañcānām manasaḥ hṛdayasya ca viṣaye vartamānānām yā prītiḥ upajāyateрадость, возникающая у пяти чувств, ума и сердца, когда они пребывают в объектах

स कामः इति मे बुद्धिः कर्मणाम् फलम् उत्तमम्sa kāmaḥ iti me buddhiḥ karmaṇām phalam uttamamэто, по моему мнению, кама, высший плод дел

एवम् एव पृथक् दृष्ट्वा धर्मार्थौ कामम् एव च न धर्मपर एव स्यात् न च अर्थपरमः नरःevam eva pṛthak dṛṣṭvā dharmārthau kāmam eva ca na dharmapara eva syāt na ca arthaparamaḥ naraḥтак, различно видя дхарму, пользу и каму, человек не должен быть только предан дхарме и не должен быть только предан пользе

न कामपरमः वा स्यात् सर्वान् सेवेत सर्वदाna kāmaparamaḥ vā syāt sarvān seveta sarvadāи не должен быть только предан наслаждению; всегда следует служить всем

धर्मम् पूर्वम् धनम् मध्ये जघन्ये कामम् आचरेत् अहनि अनुचरेत् एवम् एष शास्त्रकृतः विधिःdharmam pūrvam dhanam madhye jaghanye kāmam ācaret ahani anucaret evam eṣa śāstrakṛtaḥ vidhiḥсначала в дне следует совершать дхарму, в середине — добывать богатство, в конце — каму; таков порядок шастры

कामम् पूर्वम् धनम् मध्ये जघन्ये धर्मम् आचरेत् वयसि अनुचरेत् एवम् एष शास्त्रकृतः विधिःkāmam pūrvam dhanam madhye jaghanye dharmam ācaret vayasi anucaret evam eṣa śāstrakṛtaḥ vidhiḥв жизни сначала кама, в середине богатство, в конце дхарма; таков порядок шастры по возрастам

धर्मम् च अर्थम् च कामम् च यथावत् वदताम् वर विभज्य काले कालज्ञः सर्वान् सेवेत पण्डितःdharmam ca artham ca kāmam ca yathāvat vadatām vara vibhajya kāle kālajñaḥ sarvān seveta paṇḍitaḥзнающий время мудрец, о лучший из говорящих, должен правильно служить дхарме, пользе и каме, разделив их по времени

मोक्षः वा परमम् श्रेयः एष राजन् सुखार्थिनाम् प्राप्तिः वा बुद्धिम् आस्थाय सोपायम् कुरुनन्दनmokṣaḥ vā paramam śreyaḥ eṣa rājan sukhārthinām prāptiḥ vā buddhim āsthāya sopāyam kurunandanaили мокша — высшее благо для ищущих счастья, о царь; или достижение цели с опорой на разум и средство, о радость Куру

Translation

«Кто ради “дхармы” получает только страдание, тот не знает её смысла, как слепой не знает света солнца. Кто ищет одну пользу, тот тоже не знает пользы; кто ищет одно наслаждение, теряет друзей, дхарму и пользу и гибнет, как рыба при высыхании воды. Мудрые не пренебрегают ни дхармой, ни пользой: польза укоренена в дхарме, а дхарма нуждается в средствах, как облако и океан порождают друг друга. Кама — это радость ума и чувств от соприкосновения с желанным, но она лишь плод, который расходуется. Поэтому человек не должен служить только дхарме, только пользе или только удовольствию; мудрый разделяет их по времени. Если же ищешь высшего, стремись к мокше; если ищешь земного достижения, действуй разумно и со средствами».

Commentary

Бхима неожиданно рассуждает не только как воин, но и как политический мыслитель. Он защищает целостность пурушартх: дхарма без средств слабеет, польза без дхармы портится, наслаждение без обоих сжигает жизнь.

Version

3e21ddb729dc · published Jun 18, 2026, 4:17:35 AM UTC

PreviousVerse 3.34.11-22 NextVerse 3.34.43-59

Page between verses with