Mahabharata 3.34.43-59

Бхимасена-вакья-парва: Бхима требует действия · Verse 3.34.43-59

2927 / 3756

Mahabharata · 3.34.43-59

॥

Devanāgarī

तद् वाशु क्रियतां राजन् प्राप्तिर् वाप्य् अधिगम्यताम् ॥
जीवितं ह्य् आतुरस्येव दुःखम् अन्तरवर्तिनः ॥
विदितश् चैव ते धर्मः सततं चरितश् च ते ॥
जानते त्वयि शंसन्ति सुहृदः कर्मचोदनाम् ॥
दानं यज्ञः सतां पूजा वेदधारणम् आर्जवम् ॥
एष धर्मः परो राजन् फलवान् प्रेत्य चेह च ॥
एष नार्थविहीनेन शक्यो राजन् निषेवितुम् ॥
अखिलाः पुरुषव्याघ्र गुणाः स्युर् यद्य् अपीतरे ॥
धर्ममूलं जगद् राजन् नान्यद् धर्माद् विशिष्यते ॥
धर्मश् चार्थेन महता शक्यो राजन् निषेवितुम् ॥
न चार्थो भैक्षचर्येण नापि क्लैब्येन कर्हि चित् ॥
वेत्तुं शक्यः सदा राजन् केवलं धर्मबुद्धिना ॥
प्रतिषिद्धा हि ते याच्ञा यया सिध्यति वै द्विजः ॥
तेजसैवार्थलिप्सायां यतस्व पुरुषर्षभ ॥
भैक्षचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका ॥
क्षत्रियस्य विशेषेण धर्मस् तु बलम् औरसम् ॥
उदारम् एव विद्वांसो धर्मं प्राहुर् मनीषिणः ॥
उदारं प्रतिपद्यस्व नावरे स्थातुम् अर्हसि ॥
अनुबुध्यस्व राजेन्द्र वेत्थ धर्मान् सनातनान् ॥
क्रूरकर्माभिजातो ऽसि यस्माद् उद्विजते जनः ॥
प्रजापालनसंभूतं फलं तव न गर्हितम् ॥
एष ते विहितो राजन् धात्रा धर्मः सनातनः ॥
तस्माद् विचलितः पार्थ लोके हास्यं गमिष्यसि ॥
स्वधर्माद् धि मनुष्याणां चलनं न प्रशस्यते ॥
स क्षात्रं हृदयं कृत्वा त्यक्त्वेदं शिथिलं मनः ॥
वीर्यम् आस्थाय कौन्तेय धुरम् उद्वह धुर्यवत् ॥
न हि केवलधर्मात्मा पृथिवीं जातु कश् चन ॥
पार्थिवो व्यजयद् राजन् न भूतिं न पुनः श्रियम् ॥
जिह्वां दत्त्वा बहूनां हि क्षुद्राणां लुब्धचेतसाम् ॥
निकृत्या लभते राज्यम् आहारम् इव शल्यकः ॥
भ्रातरः पूर्वजाताश् च सुसमृद्धाश् च सर्वशः ॥
निकृत्या निर्जिता देवैर् असुराः पाण्डवर्षभ ॥
एवं बलवतः सर्वम् इति बुद्ध्वा महीपते ॥
जहि शत्रून् महाबाहो परां निकृतिम् आस्थितः ॥

Transliteration (IAST)

tad vāśu kriyatāṃ rājan prāptir vāpy adhigamyatām ||
jīvitaṃ hy āturasyeva duḥkham antaravartinaḥ ||
viditaś caiva te dharmaḥ satataṃ caritaś ca te ||
jānate tvayi śaṃsanti suhṛdaḥ karmacodanām ||
dānaṃ yajñaḥ satāṃ pūjā vedadhāraṇam ārjavam ||
eṣa dharmaḥ paro rājan phalavān pretya ceha ca ||
eṣa nārthavihīnena śakyo rājan niṣevitum ||
akhilāḥ puruṣavyāghra guṇāḥ syur yady apītare ||
dharmamūlaṃ jagad rājan nānyad dharmād viśiṣyate ||
dharmaś cārthena mahatā śakyo rājan niṣevitum ||
na cārtho bhaikṣacaryeṇa nāpi klaibyena karhi cit ||
vettuṃ śakyaḥ sadā rājan kevalaṃ dharmabuddhinā ||
pratiṣiddhā hi te yācñā yayā sidhyati vai dvijaḥ ||
tejasaivārthalipsāyāṃ yatasva puruṣarṣabha ||
bhaikṣacaryā na vihitā na ca viṭśūdrajīvikā ||
kṣatriyasya viśeṣeṇa dharmas tu balam aurasam ||
udāram eva vidvāṃso dharmaṃ prāhur manīṣiṇaḥ ||
udāraṃ pratipadyasva nāvare sthātum arhasi ||
anubudhyasva rājendra vettha dharmān sanātanān ||
krūrakarmābhijāto 'si yasmād udvijate janaḥ ||
prajāpālanasaṃbhūtaṃ phalaṃ tava na garhitam ||
eṣa te vihito rājan dhātrā dharmaḥ sanātanaḥ ||
tasmād vicalitaḥ pārtha loke hāsyaṃ gamiṣyasi ||
svadharmād dhi manuṣyāṇāṃ calanaṃ na praśasyate ||
sa kṣātraṃ hṛdayaṃ kṛtvā tyaktvedaṃ śithilaṃ manaḥ ||
vīryam āsthāya kaunteya dhuram udvaha dhuryavat ||
na hi kevaladharmātmā pṛthivīṃ jātu kaś cana ||
pārthivo vyajayad rājan na bhūtiṃ na punaḥ śriyam ||
jihvāṃ dattvā bahūnāṃ hi kṣudrāṇāṃ lubdhacetasām ||
nikṛtyā labhate rājyam āhāram iva śalyakaḥ ||
bhrātaraḥ pūrvajātāś ca susamṛddhāś ca sarvaśaḥ ||
nikṛtyā nirjitā devair asurāḥ pāṇḍavarṣabha ||
evaṃ balavataḥ sarvam iti buddhvā mahīpate ||
jahi śatrūn mahābāho parāṃ nikṛtim āsthitaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तत् वा आशु क्रियताम् राजन् प्राप्तिः वा अपि अधिगम्यताम् जीवितम् हि आतुरस्य इव दुःखम् अन्तरवर्तिनःtat vā āśu kriyatām rājan prāptiḥ vā api adhigamyatām jīvitam hi āturasya iva duḥkham antaravartinaḥсделай это быстро, о царь, или достигни цели; ведь жизнь в промежутке мучительна, как у больного

विदितः च एव ते धर्मः सततम् चरितः च ते जानते त्वयि शंसन्ति सुहृदः कर्मचोदनाम्viditaḥ ca eva te dharmaḥ satatam caritaḥ ca te jānate tvayi śaṃsanti suhṛdaḥ karmacodanāmдхарма тебе известна и постоянно исполнялась тобой; друзья, зная это в тебе, советуют действие

दानम् यज्ञः सताम् पूजा वेदधारणम् आर्जवम् एष धर्मः परः राजन् फलवान् प्रेत्य च इह चdānam yajñaḥ satām pūjā vedadhāraṇam ārjavam eṣa dharmaḥ paraḥ rājan phalavān pretya ca iha caдар, жертва, почитание добрых, хранение Веды и прямота — это высшая дхарма, плодотворная здесь и после смерти

एष न अर्थविहीनेन शक्यः राजन् निषेवितुम् अखिलाः पुरुषव्याघ्र गुणाः स्युः यदि अपि इतरेeṣa na arthavihīnena śakyaḥ rājan niṣevitum akhilāḥ puruṣavyāghra guṇāḥ syuḥ yadi api itareно её невозможно совершать без средств, о царь, даже если прочие качества полны, о тигр среди людей

धर्ममूलम् जगत् राजन् न अन्यत् धर्मात् विशिष्यते धर्मः च अर्थेन महता शक्यः राजन् निषेवितुम्dharmamūlam jagat rājan na anyat dharmāt viśiṣyate dharmaḥ ca arthena mahatā śakyaḥ rājan niṣevitumмир укоренён в дхарме, о царь, и нет ничего выше дхармы; но дхарме можно служить с большой пользой-средствами

न च अर्थः भैक्षचर्येण न अपि क्लैब्येन कर्हि चित् वेत्तुम् शक्यः सदा राजन् केवलम् धर्मबुद्धिनाna ca arthaḥ bhaikṣacaryeṇa na api klaibyena karhi cit vettum śakyaḥ sadā rājan kevalam dharmabuddhināа пользу нельзя обрести ни нищенством, ни бессилием, о царь, и не одной лишь мыслью о дхарме

प्रतिषिद्धा हि ते याच्ञा यया सिध्यति वै द्विजः तेजसा एव अर्थलिप्सायाम् यतस्व पुरुषर्षभpratiṣiddhā hi te yācñā yayā sidhyati vai dvijaḥ tejasā eva arthalipsāyām yatasva puruṣarṣabhaпрошение, которым достигает цели брахман, тебе запрещено; стремись к пользе именно силой, о бык среди людей

भैक्षचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका क्षत्रियस्य विशेषेण धर्मः तु बलम् औरसम्bhaikṣacaryā na vihitā na ca viṭśūdrajīvikā kṣatriyasya viśeṣeṇa dharmaḥ tu balam aurasamкшатрию особенно не предписаны ни жизнь милостыней, ни жизнь вайшьи или шудры; его дхарма — рождённая в груди сила

उदारम् एव विद्वांसः धर्मम् प्राहुः मनीषिणः उदारम् प्रतिपद्यस्व न अवरे स्थातुम् अर्हसिudāram eva vidvāṃsaḥ dharmam prāhuḥ manīṣiṇaḥ udāram pratipadyasva na avare sthātum arhasiмудрые называют дхарму великой и благородной; вступи в благородное, не должен ты стоять в низшем

अनुबुध्यस्व राजेन्द्र वेत्थ धर्मान् सनातनान् क्रूरकर्म अभिजातः असि यस्मात् उद्विजते जनःanubudhyasva rājendra vettha dharmān sanātanān krūrakarma abhijātaḥ asi yasmāt udvijate janaḥочнись, о царь царей; ты знаешь вечные дхармы; ты рождён для грозного дела, от которого люди трепещут

प्रजापालनसंभूतम् फलम् तव न गर्हितम् एष ते विहितः राजन् धात्रा धर्मः सनातनःprajāpālanasaṃbhūtam phalam tava na garhitam eṣa te vihitaḥ rājan dhātrā dharmaḥ sanātanaḥплод, рождающийся из защиты подданных, для тебя не порицаем; это твоя вечная дхарма, назначенная Дхатаром, о царь

तस्मात् विचलितः पार्थ लोके हास्यम् गमिष्यसि स्वधर्मात् हि मनुष्याणाम् चलनम् न प्रशस्यतेtasmāt vicalitaḥ pārtha loke hāsyam gamiṣyasi svadharmāt hi manuṣyāṇām calanam na praśasyateотступив от неё, о Партха, ты станешь посмешищем в мире; отступление людей от своей дхармы не прославляется

स क्षात्रम् हृदयम् कृत्वा त्यक्त्वा इदम् शिथिलम् मनः वीर्यम् आस्थाय कौन्तेय धुरम् उद्वह धुर्यवत्sa kṣātram hṛdayam kṛtvā tyaktvā idam śithilam manaḥ vīryam āsthāya kaunteya dhuram udvaha dhuryavatсделай сердце кшатрийским, оставь этот расслабленный ум, опираясь на доблесть, о Каунтея, неси ярмо как вожак

न हि केवलधर्मात्मा पृथिवीम् जातु कः चन पार्थिवः व्यजयत् राजन् न भूतिम् न पुनः श्रियम्na hi kevaladharmātmā pṛthivīm jātu kaḥ cana pārthivaḥ vyajayat rājan na bhūtim na punaḥ śriyamникогда ни один царь, состоящий только из дхармы, не завоёвывал землю, процветание или царскую удачу

जिह्वाम् दत्त्वा बहूनाम् हि क्षुद्राणाम् लुब्धचेतसाम् निकृत्या लभते राज्यम् आहारम् इव शल्यकःjihvām dattvā bahūnām hi kṣudrāṇām lubdhacetasām nikṛtyā labhate rājyam āhāram iva śalyakaḥдав язык многим низким и жадным, человек обманом получает царство, как дикобраз пищу

भ्रातरः पूर्वजाताः च सुसमृद्धाः च सर्वशः निकृत्या निर्जिता देवैः असुराः पाण्डवर्षभbhrātaraḥ pūrvajātāḥ ca susamṛddhāḥ ca sarvaśaḥ nikṛtyā nirjitā devaiḥ asurāḥ pāṇḍavarṣabhaдаже старшие братья, асуры, во всём процветающие, были побеждены богами обманом, о бык Пандавов

एवम् बलवतः सर्वम् इति बुद्ध्वा महीपते जहि शत्रून् महाबाहो पराम् निकृतिम् आस्थितःevam balavataḥ sarvam iti buddhvā mahīpate jahi śatrūn mahābāho parām nikṛtim āsthitaḥпоняв, что всё принадлежит сильному, о владыка земли, убей врагов, о могучерукий, прибегнув к высшей хитрости

Translation

«Действуй скорее: жизнь между решением и целью мучительна, как жизнь больного. Тебе известна дхарма, ты всегда её исполнял; поэтому друзья и зовут тебя к действию. Дар, жертва, почитание добрых, хранение Веды и прямота — высшая дхарма, но без средств её не исполнить. Кшатрию не предписано жить милостыней, как брахману, или образом жизни вайшьи и шудры; его дхарма — сила, рождённая в груди. Ты знаешь вечный закон: защита подданных — твоя дхарма, назначенная Дхатаром. Не отступай от неё, сделай сердце кшатрийским и неси ярмо как вожак. Одной дхармой без силы цари не завоёвывают землю. Даже асуры были побеждены богами хитростью; пойми, что сила должна действовать, и сокруши врагов».

Commentary

Бхима поднимает вопрос свaдхармы: для кшатрия милосердие не может означать отказ от защиты. Его слова опасны своей близостью к политической хитрости, но их ядро серьёзно: праведность царя должна иметь силу действовать.

Version

12f1bd73c668 · published Jun 18, 2026, 4:17:35 AM UTC

PreviousVerse 3.34.23-42 NextVerse 3.34.60-72

Page between verses with