Mahabharata 3.49.5-24

Devanāgarī

अथ भीमो महाबाहुर् युधिष्ठिरम् अभाषत ॥
निदेशात् ते महाराज गतो ऽसौ पुरुषर्षभः ॥
अर्जुनः पाण्डुपुत्राणां यस्मिन् प्राणाः प्रतिष्ठिताः ॥
यस्मिन् विनष्टे पाञ्चालाः सह पुत्रैस् तथा वयम् ॥
सात्यकिर् वासुदेवश् च विनश्येयुर् असंशयम् ॥
यो ऽसौ गच्छति तेजस्वी बहून् क्लेशान् अचिन्तयन् ॥
भवन्नियोगाद् बीभत्सुस् ततो दुःखतरं नु किम् ॥
यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मनः ॥
मन्यामहे जितान् आजौ परान् प्राप्तां च मेदिनीम् ॥
यस्य प्रभावान् न मया सभामध्ये धनुष्मतः ॥
नीता लोकम् अमुं सर्वे धार्तराष्ट्राः ससौबलाः ॥
ते वयं बाहुबलिनः क्रोधम् उत्थितम् आत्मनः ॥
सहामहे भवन्मूलं वासुदेवेन पालिताः ॥
वयं हि सह कृष्णेन हत्वा कर्णमुखान् परान् ॥
स्वबाहुविजितां कृत्स्नां प्रशासेम वसुंधराम् ॥
भवतो द्यूतदोषेण सर्वे वयम् उपप्लुताः ॥
अहीनपौरुषा राजन् बलिभिर् बलवत्तमाः ॥
क्षात्रं धर्मं महाराज समवेक्षितुम् अर्हसि ॥
न हि धर्मो महाराज क्षत्रियस्य वनाश्रयः ॥
राज्यम् एव परं धर्मं क्षत्रियस्य विदुर् बुधाः ॥
स क्षत्रधर्मविद् राजन् मा धर्म्यान् नीनशः पथः ॥
प्राग् द्वादश समा राजन् धार्तराष्ट्रान् निहन्महि ॥
निवर्त्य च वनात् पार्थम् आनाय्य च जनार्दनम् ॥
व्यूढानीकान् महाराज जवेनैव महाहवे ॥
धार्तराष्ट्रान् अमुं लोकं गमयामि विशां पते ॥
सर्वान् अहं हनिष्यामि धार्तराष्ट्रान् ससौबलान् ॥
दुर्योधनं च कर्णं च यो वान्यः प्रतियोत्स्यते ॥
मया प्रशमिते पश्चात् त्वम् एष्यसि वनात् पुनः ॥
एवं कृते न ते दोषो भविष्यति विशां पते ॥
यज्ञैश् च विविधैस् तात कृतं पापम् अरिंदम ॥
अवधूय महाराज गच्छेम स्वर्गम् उत्तमम् ॥
एवम् एतद् भवेद् राजन् यदि राजा न बालिशः ॥
अस्माकं दीर्घसूत्रः स्याद् भवान् धर्मपरायणः ॥
निकृत्या निकृतिप्रज्ञा हन्तव्या इति निश्चयः ॥
न हि नैकृतिकं हत्वा निकृत्या पापम् उच्यते ॥
तथा भारत धर्मेषु धर्मज्ञैर् इह दृश्यते ॥
अहोरात्रं महाराज तुल्यं संवत्सरेण हि ॥
तथैव वेदवचनं श्रूयते नित्यदा विभो ॥
संवत्सरो महाराज पूर्णो भवति कृच्छ्रतः ॥
यदि वेदाः प्रमाणं ते दिवसाद् ऊर्ध्वम् अच्युत ॥
त्रयोदश समाः कालो ज्ञायतां परिनिष्ठितः ॥
कालो दुर्योधनं हन्तुं सानुबन्धम् अरिंदम ॥
एकाग्रां पृथिवीं सर्वां पुरा राजन् करोति सः ॥

Transliteration (IAST)

atha bhīmo mahābāhur yudhiṣṭhiram abhāṣata ||
nideśāt te mahārāja gato 'sau puruṣarṣabhaḥ ||
arjunaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ yasmin prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ ||
yasmin vinaṣṭe pāñcālāḥ saha putrais tathā vayam ||
sātyakir vāsudevaś ca vinaśyeyur asaṃśayam ||
yo 'sau gacchati tejasvī bahūn kleśān acintayan ||
bhavanniyogād bībhatsus tato duḥkhataraṃ nu kim ||
yasya bāhū samāśritya vayaṃ sarve mahātmanaḥ ||
manyāmahe jitān ājau parān prāptāṃ ca medinīm ||
yasya prabhāvān na mayā sabhāmadhye dhanuṣmataḥ ||
nītā lokam amuṃ sarve dhārtarāṣṭrāḥ sasaubalāḥ ||
te vayaṃ bāhubalinaḥ krodham utthitam ātmanaḥ ||
sahāmahe bhavanmūlaṃ vāsudevena pālitāḥ ||
vayaṃ hi saha kṛṣṇena hatvā karṇamukhān parān ||
svabāhuvijitāṃ kṛtsnāṃ praśāsema vasuṃdharām ||
bhavato dyūtadoṣeṇa sarve vayam upaplutāḥ ||
ahīnapauruṣā rājan balibhir balavattamāḥ ||
kṣātraṃ dharmaṃ mahārāja samavekṣitum arhasi ||
na hi dharmo mahārāja kṣatriyasya vanāśrayaḥ ||
rājyam eva paraṃ dharmaṃ kṣatriyasya vidur budhāḥ ||
sa kṣatradharmavid rājan mā dharmyān nīnaśaḥ pathaḥ ||
prāg dvādaśa samā rājan dhārtarāṣṭrān nihanmahi ||
nivartya ca vanāt pārtham ānāyya ca janārdanam ||
vyūḍhānīkān mahārāja javenaiva mahāhave ||
dhārtarāṣṭrān amuṃ lokaṃ gamayāmi viśāṃ pate ||
sarvān ahaṃ haniṣyāmi dhārtarāṣṭrān sasaubalān ||
duryodhanaṃ ca karṇaṃ ca yo vānyaḥ pratiyotsyate ||
mayā praśamite paścāt tvam eṣyasi vanāt punaḥ ||
evaṃ kṛte na te doṣo bhaviṣyati viśāṃ pate ||
yajñaiś ca vividhais tāta kṛtaṃ pāpam ariṃdama ||
avadhūya mahārāja gacchema svargam uttamam ||
evam etad bhaved rājan yadi rājā na bāliśaḥ ||
asmākaṃ dīrghasūtraḥ syād bhavān dharmaparāyaṇaḥ ||
nikṛtyā nikṛtiprajñā hantavyā iti niścayaḥ ||
na hi naikṛtikaṃ hatvā nikṛtyā pāpam ucyate ||
tathā bhārata dharmeṣu dharmajñair iha dṛśyate ||
ahorātraṃ mahārāja tulyaṃ saṃvatsareṇa hi ||
tathaiva vedavacanaṃ śrūyate nityadā vibho ||
saṃvatsaro mahārāja pūrṇo bhavati kṛcchrataḥ ||
yadi vedāḥ pramāṇaṃ te divasād ūrdhvam acyuta ||
trayodaśa samāḥ kālo jñāyatāṃ pariniṣṭhitaḥ ||
kālo duryodhanaṃ hantuṃ sānubandham ariṃdama ||
ekāgrāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ purā rājan karoti saḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अथ भीमो महाबाहुर् युधिष्ठिरम् अभाषत ॥ निदेशात् ते महाराज गतो ऽसौ पुरुषर्षभः ॥ अर्जुनः पाण्डुपुत्राणां यस्मिन् प्राणाः प्रतिष्ठिताः ॥ यस्मिन् विनष्टे पाञ्चालाः सह पुत्रैस् तथा वयम् ॥ सात्यकिर् वासुदेवश् च विनश्येयुर् असंशयम् ॥ यो ऽसौ गच्छति तेजस्वी बहून् क्लेशान् अचिन्तयन् ॥ भवन्नियोगाद् बीभत्सुस् ततो दुःखतरं नु किम् ॥ यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मनः ॥ मन्यामहे जितान् आजौ परान् प्राप्तां च मेदिनीम् ॥ यस्य प्रभावान् न मया सभामध्ये धनुष्मतः ॥ नीता लोकम् अमुं सर्वे धार्तराष्ट्राः ससौबलाः ॥ ते वयं बाहुबलिनः क्रोधम् उत्थितम् आत्मनः ॥ सहामहे भवन्मूलं वासुदेवेन पालिताः ॥ वयं हि सह कृष्णेन हत्वा कर्णमुखान् परान् ॥ स्वबाहुविजितां कृत्स्नां प्रशासेम वसुंधराम् ॥ भवतो द्यूतदोषेण सर्वे वयम् उपप्लुताः ॥ अहीनपौरुषा राजन् बलिभिर् बलवत्तमाः ॥ क्षात्रं धर्मं महाराज समवेक्षितुम् अर्हसि ॥ न हि धर्मो महाराज क्षत्रियस्य वनाश्रयः ॥ राज्यम् एव परं धर्मं क्षत्रियस्य विदुर् बुधाः ॥ स क्षत्रधर्मविद् राजन् मा धर्म्यान् नीनशः पथः ॥ प्राग् द्वादश समा राजन् धार्तराष्ट्रान् निहन्महि ॥ निवर्त्य च वनात् पार्थम् आनाय्य च जनार्दनम् ॥ व्यूढानीकान् महाराज जवेनैव महाहवे ॥ धार्तराष्ट्रान् अमुं लोकं गमयामि विशां पते ॥ सर्वान् अहं हनिष्यामि धार्तराष्ट्रान् ससौबलान् ॥ दुर्योधनं च कर्णं च यो वान्यः प्रतियोत्स्यते ॥ मया प्रशमिते पश्चात् त्वम् एष्यसि वनात् पुनः ॥ एवं कृते न ते दोषो भविष्यति विशां पते ॥ यज्ञैश् च विविधैस् तात कृतं पापम् अरिंदम ॥ अवधूय महाराज गच्छेम स्वर्गम् उत्तमम् ॥ एवम् एतद् भवेद् राजन् यदि राजा न बालिशः ॥ अस्माकं दीर्घसूत्रः स्याद् भवान् धर्मपरायणः ॥ निकृत्या निकृतिप्रज्ञा हन्तव्या इति निश्चयः ॥ न हि नैकृतिकं हत्वा निकृत्या पापम् उच्यते ॥ तथा भारत धर्मेषु धर्मज्ञैर् इह दृश्यते ॥ अहोरात्रं महाराज तुल्यं संवत्सरेण हि ॥ तथैव वेदवचनं श्रूयते नित्यदा विभो ॥ संवत्सरो महाराज पूर्णो भवति कृच्छ्रतः ॥ यदि वेदाः प्रमाणं ते दिवसाद् ऊर्ध्वम् अच्युत ॥ त्रयोदश समाः कालो ज्ञायतां परिनिष्ठितः ॥ कालो दुर्योधनं हन्तुं सानुबन्धम् अरिंदम ॥ एकाग्रां पृथिवीं सर्वां पुरा राजन् करोति सः ॥atha bhīmo mahābāhur yudhiṣṭhiram abhāṣata || nideśāt te mahārāja gato 'sau puruṣarṣabhaḥ || arjunaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ yasmin prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ || yasmin vinaṣṭe pāñcālāḥ saha putrais tathā vayam || sātyakir vāsudevaś ca vinaśyeyur asaṃśayam || yo 'sau gacchati tejasvī bahūn kleśān acintayan || bhavanniyogād bībhatsus tato duḥkhataraṃ nu kim || yasya bāhū samāśritya vayaṃ sarve mahātmanaḥ || manyāmahe jitān ājau parān prāptāṃ ca medinīm || yasya prabhāvān na mayā sabhāmadhye dhanuṣmataḥ || nītā lokam amuṃ sarve dhārtarāṣṭrāḥ sasaubalāḥ || te vayaṃ bāhubalinaḥ krodham utthitam ātmanaḥ || sahāmahe bhavanmūlaṃ vāsudevena pālitāḥ || vayaṃ hi saha kṛṣṇena hatvā karṇamukhān parān || svabāhuvijitāṃ kṛtsnāṃ praśāsema vasuṃdharām || bhavato dyūtadoṣeṇa sarve vayam upaplutāḥ || ahīnapauruṣā rājan balibhir balavattamāḥ || kṣātraṃ dharmaṃ mahārāja samavekṣitum arhasi || na hi dharmo mahārāja kṣatriyasya vanāśrayaḥ || rājyam eva paraṃ dharmaṃ kṣatriyasya vidur budhāḥ || sa kṣatradharmavid rājan mā dharmyān nīnaśaḥ pathaḥ || prāg dvādaśa samā rājan dhārtarāṣṭrān nihanmahi || nivartya ca vanāt pārtham ānāyya ca janārdanam || vyūḍhānīkān mahārāja javenaiva mahāhave || dhārtarāṣṭrān amuṃ lokaṃ gamayāmi viśāṃ pate || sarvān ahaṃ haniṣyāmi dhārtarāṣṭrān sasaubalān || duryodhanaṃ ca karṇaṃ ca yo vānyaḥ pratiyotsyate || mayā praśamite paścāt tvam eṣyasi vanāt punaḥ || evaṃ kṛte na te doṣo bhaviṣyati viśāṃ pate || yajñaiś ca vividhais tāta kṛtaṃ pāpam ariṃdama || avadhūya mahārāja gacchema svargam uttamam || evam etad bhaved rājan yadi rājā na bāliśaḥ || asmākaṃ dīrghasūtraḥ syād bhavān dharmaparāyaṇaḥ || nikṛtyā nikṛtiprajñā hantavyā iti niścayaḥ || na hi naikṛtikaṃ hatvā nikṛtyā pāpam ucyate || tathā bhārata dharmeṣu dharmajñair iha dṛśyate || ahorātraṃ mahārāja tulyaṃ saṃvatsareṇa hi || tathaiva vedavacanaṃ śrūyate nityadā vibho || saṃvatsaro mahārāja pūrṇo bhavati kṛcchrataḥ || yadi vedāḥ pramāṇaṃ te divasād ūrdhvam acyuta || trayodaśa samāḥ kālo jñāyatāṃ pariniṣṭhitaḥ || kālo duryodhanaṃ hantuṃ sānubandham ariṃdama || ekāgrāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ purā rājan karoti saḥ ||Бхима говорит Юдхиштхире, что Арджуна ушёл по его приказу, хотя на нём держатся жизни Пандавов и союзников; он упрекает царя в игре, предлагает вернуть Арджуну и Кришну, убить Кауравов до срока и оправдывает обман против обманщиков.

Translation

Бхима сказал Юдхиштхире: «По твоему приказу ушёл этот лучший из людей, Арджуна, на котором держатся жизни сыновей Панду. Если он погибнет, погибнут Панчалы, мы, Сатьяки и Васудева. Что может быть тяжелее, чем то, что Бибхатсу, не думая о страданиях, ушёл из-за твоего веления? Опираясь на его руки, мы считали врагов побеждёнными, а землю — полученной. Только из-за твоего сдерживания я не отправил всех Дхритараштровичей с Саубалой в иной мир прямо в собрании. Мы, сильные руками, терпим свой гнев из-за тебя и под защитой Васудевы. Вместе с Кришной мы могли бы убить врагов во главе с Карной и править всей землёй, завоёванной своими руками. Из-за твоего порока игры мы все поражены, хотя не лишены мужества и сильнее сильных. Взгляни на кшатрийскую дхарму: лесное жительство не высшая дхарма кшатрия, царство — вот высшая дхарма. Не губи праведный путь. Вернём Партху из леса, приведём Джанардану и быстро отправим Дхритараштровичей в иной мир. Я убью всех — Дурьодхану, Карну, Саубалу и всякого, кто выступит против. Потом ты вернёшься из леса, и в этом не будет твоей вины; грех очистим жертвами и пойдём к лучшему небу. Так было бы, если бы царь не был медлительным. Обманщиков надо убивать обманом; это не считается грехом. День и ночь равны году, так говорят о дхарме; если Веды для тебя свидетельство, считай тринадцать лет завершёнными после дня. Сейчас время убить Дурьодхану с союзниками, пока он не сделал всю землю единой под собой».

Commentary

Бхима снова говорит языком немедленной силы. Его боль понятна: он видит страдание близких и опасность промедления. Но его попытка юридически сократить обет показывает, как гнев ищет лазейку даже ради правого дела.

Version

656c494c4c94 · published Jun 18, 2026, 4:25:03 AM UTC