Mahabharata 3.49.35-42

Devanāgarī

बृहदश्व उवाच
यद् ब्रवीषि महाराज न मत्तो विद्यते क्व चित् ॥
अल्पभाग्यतरः कश् चित् पुमान् अस्तीति पाण्डव ॥
अत्र ते कथयिष्यामि यदि शुश्रूषसे ऽनघ ॥
यस् त्वत्तो दुःखिततरो राजासीत् पृथिवीपते ॥
वैशंपायन उवाच
अथैनम् अब्रवीद् राजा ब्रवीतु भगवान् इति ॥
इमाम् अवस्थां संप्राप्तं श्रोतुम् इच्छामि पार्थिवम् ॥
बृहदश्व उवाच
शृणु राजन्न् अवहितः सह भ्रातृभिर् अच्युत ॥
यस् त्वत्तो दुःखिततरो राजासीत् पृथिवीपते ॥
निषधेषु महीपालो वीरसेन इति स्म ह ॥
तस्य पुत्रो ऽभवन् नाम्ना नलो धर्मार्थदर्शिवान् ॥
स निकृत्या जितो राजा पुष्करेणेति नः श्रुतम् ॥
वनवासम् अदुःखार्हो भार्यया न्यवसत् सह ॥
न तस्याश्वो न च रथो न भ्राता न च बान्धवाः ॥
वने निवसतो राजञ् शिष्यन्ते स्म कदा चन ॥
भवान् हि संवृतो वीरैर् भ्रातृभिर् देवसंमितैः ॥
ब्रह्मकल्पैर् द्विजाग्र्यैश् च तस्मान् नार्हसि शोचितुम् ॥

Transliteration (IAST)

bṛhadaśva uvāca
yad bravīṣi mahārāja na matto vidyate kva cit ||
alpabhāgyataraḥ kaś cit pumān astīti pāṇḍava ||
atra te kathayiṣyāmi yadi śuśrūṣase 'nagha ||
yas tvatto duḥkhitataro rājāsīt pṛthivīpate ||
vaiśaṃpāyana uvāca
athainam abravīd rājā bravītu bhagavān iti ||
imām avasthāṃ saṃprāptaṃ śrotum icchāmi pārthivam ||
bṛhadaśva uvāca
śṛṇu rājann avahitaḥ saha bhrātṛbhir acyuta ||
yas tvatto duḥkhitataro rājāsīt pṛthivīpate ||
niṣadheṣu mahīpālo vīrasena iti sma ha ||
tasya putro 'bhavan nāmnā nalo dharmārthadarśivān ||
sa nikṛtyā jito rājā puṣkareṇeti naḥ śrutam ||
vanavāsam aduḥkhārho bhāryayā nyavasat saha ||
na tasyāśvo na ca ratho na bhrātā na ca bāndhavāḥ ||
vane nivasato rājañ śiṣyante sma kadā cana ||
bhavān hi saṃvṛto vīrair bhrātṛbhir devasaṃmitaiḥ ||
brahmakalpair dvijāgryaiś ca tasmān nārhasi śocitum ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बृहदश्व उवाच यद् ब्रवीषि महाराज न मत्तो विद्यते क्व चित् ॥ अल्पभाग्यतरः कश् चित् पुमान् अस्तीति पाण्डव ॥ अत्र ते कथयिष्यामि यदि शुश्रूषसे ऽनघ ॥ यस् त्वत्तो दुःखिततरो राजासीत् पृथिवीपते ॥ वैशंपायन उवाच अथैनम् अब्रवीद् राजा ब्रवीतु भगवान् इति ॥ इमाम् अवस्थां संप्राप्तं श्रोतुम् इच्छामि पार्थिवम् ॥ बृहदश्व उवाच शृणु राजन्न् अवहितः सह भ्रातृभिर् अच्युत ॥ यस् त्वत्तो दुःखिततरो राजासीत् पृथिवीपते ॥ निषधेषु महीपालो वीरसेन इति स्म ह ॥ तस्य पुत्रो ऽभवन् नाम्ना नलो धर्मार्थदर्शिवान् ॥ स निकृत्या जितो राजा पुष्करेणेति नः श्रुतम् ॥ वनवासम् अदुःखार्हो भार्यया न्यवसत् सह ॥ न तस्याश्वो न च रथो न भ्राता न च बान्धवाः ॥ वने निवसतो राजञ् शिष्यन्ते स्म कदा चन ॥ भवान् हि संवृतो वीरैर् भ्रातृभिर् देवसंमितैः ॥ ब्रह्मकल्पैर् द्विजाग्र्यैश् च तस्मान् नार्हसि शोचितुम् ॥bṛhadaśva uvāca yad bravīṣi mahārāja na matto vidyate kva cit || alpabhāgyataraḥ kaś cit pumān astīti pāṇḍava || atra te kathayiṣyāmi yadi śuśrūṣase 'nagha || yas tvatto duḥkhitataro rājāsīt pṛthivīpate || vaiśaṃpāyana uvāca athainam abravīd rājā bravītu bhagavān iti || imām avasthāṃ saṃprāptaṃ śrotum icchāmi pārthivam || bṛhadaśva uvāca śṛṇu rājann avahitaḥ saha bhrātṛbhir acyuta || yas tvatto duḥkhitataro rājāsīt pṛthivīpate || niṣadheṣu mahīpālo vīrasena iti sma ha || tasya putro 'bhavan nāmnā nalo dharmārthadarśivān || sa nikṛtyā jito rājā puṣkareṇeti naḥ śrutam || vanavāsam aduḥkhārho bhāryayā nyavasat saha || na tasyāśvo na ca ratho na bhrātā na ca bāndhavāḥ || vane nivasato rājañ śiṣyante sma kadā cana || bhavān hi saṃvṛto vīrair bhrātṛbhir devasaṃmitaiḥ || brahmakalpair dvijāgryaiś ca tasmān nārhasi śocitum ||Брихадэшва говорит, что расскажет о царе, более несчастном, чем Юдхиштхира; это Нала, сын Вирасены, побеждённый обманом Пушкары, живший в лесу с женой без коня, колесницы, братьев и родных.

Translation

Брихадэшва сказал: «Ты говоришь, о великий царь, что нет человека несчастнее тебя. Если хочешь слушать, я расскажу о царе, который был несчастнее тебя». Юдхиштхира попросил: «Пусть Бхагаван расскажет; я хочу услышать о царе, достигшем такого состояния». Брихадэшва сказал: «Слушай внимательно, царь, вместе с братьями. В стране нишадхов был правитель Вирасена, и у него родился сын по имени Нала, видящий дхарму и артху. Мы слышали, что этот царь был обманом побеждён Пушкарой и, хотя не заслуживал страданий, жил в лесу с женой. У него не было ни коня, ни колесницы, ни брата, ни родича. Ты же окружён героями-братьями, подобными богам, и лучшими дваждырождёнными, подобными Брахме; поэтому тебе не следует скорбеть».

Commentary

История Налы вводится как лекарство от исключительности страдания. Когда человек думает, что его горе единственно, мудрость расширяет взгляд и возвращает меру.

Version

4ace4c5179c0 · published Jun 18, 2026, 4:25:03 AM UTC