Mahabharata 3.80.11-29

Devanāgarī

नारद उवाच
शृणु राजन्न् अवहितो यथा भीष्मेण भारत ॥
पुलस्त्यस्य सकाशाद् वै सर्वम् एतद् उपश्रुतम् ॥
पुरा भागीरथीतीरे भीष्मो धर्मभृतां वरः ॥
पित्र्यं व्रतं समास्थाय न्यवसन् मुनिवत् तदा ॥
शुभे देशे महाराज पुण्ये देवर्षिसेविते ॥
गङ्गाद्वारे महातेजा देवगन्धर्वसेविते ॥
स पितॄंस् तर्पयाम् आस देवांश् च परमद्युतिः ॥
ऋषींश् च तोषयाम् आस विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
कस्य चित् त्व् अथ कालस्य जपन्न् एव महातपाः ॥
ददर्शाद्भुतसंकाशं पुलस्त्यम् ऋषिसत्तमम् ॥
स तं दृष्ट्वोग्रतपसं दीप्यमानम् इव श्रिया ॥
प्रहर्षम् अतुलं लेभे विस्मयं च परं ययौ ॥
उपस्थितं महाराज पूजयाम् आस भारत ॥
भीष्मो धर्मभृतां श्रेष्ठो विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
शिरसा चार्घ्यम् आदाय शुचिः प्रयतमानसः ॥
नाम संकीर्तयाम् आस तस्मिन् ब्रह्मर्षिसत्तमे ॥
भीष्मो ऽहम् अस्मि भद्रं ते दासो ऽस्मि तव सुव्रत ॥
तव संदर्शनाद् एव मुक्तो ऽहं सर्वकिल्बिषैः ॥
एवम् उक्त्वा महाराज भीष्मो धर्मभृतां वरः ॥
वाग्यतः प्राञ्जलिर् भूत्वा तूष्णीम् आसीद् युधिष्ठिर ॥
तं दृष्ट्वा नियमेनाथ स्वाध्यायाम्नायकर्शितम् ॥
भीष्मं कुरुकुलश्रेष्ठं मुनिः प्रीतमनाभवत् ॥
पुलस्त्य उवाच
अनेन तव धर्मज्ञ प्रश्रयेण दमेन च ॥
सत्येन च महाभाग तुष्टो ऽस्मि तव सर्वशः ॥
यस्येदृशस् ते धर्मो ऽयं पितृभक्त्याश्रितो ऽनघ ॥
तेन पश्यसि मां पुत्र प्रीतिश् चापि मम त्वयि ॥
अमोघदर्शी भीष्माहं ब्रूहि किं करवाणि ते ॥
यद् वक्ष्यसि कुरुश्रेष्ठ तस्य दातास्मि ते ऽनघ ॥
भीष्म उवाच
प्रीते त्वयि महाभाग सर्वलोकाभिपूजिते ॥
कृतम् इत्य् एव मन्ये ऽहं यद् अहं दृष्टवान् प्रभुम् ॥
यदि त्व् अहम् अनुग्राह्यस् तव धर्मभृतां वर ॥
वक्ष्यामि हृत्स्थं संदेहं तन् मे त्वं वक्तुम् अर्हसि ॥
अस्ति मे भगवन् कश् चित् तीर्थेभ्यो धर्मसंशयः ॥
तम् अहं श्रोतुम् इच्छामि पृथक् संकीर्तितं त्वया ॥
प्रदक्षिणं यः पृथिवीं करोत्य् अमितविक्रम ॥
किं फलं तस्य विप्रर्षे तन् मे ब्रूहि तपोधन ॥
पुलस्त्य उवाच
हन्त ते ऽहं प्रवक्ष्यामि यद् ऋषीणां परायणम् ॥
तद् एकाग्रमनास् तात शृणु तीर्थेषु यत् फलम् ॥

Transliteration (IAST)

nārada uvāca
śṛṇu rājann avahito yathā bhīṣmeṇa bhārata ||
pulastyasya sakāśād vai sarvam etad upaśrutam ||
purā bhāgīrathītīre bhīṣmo dharmabhṛtāṃ varaḥ ||
pitryaṃ vrataṃ samāsthāya nyavasan munivat tadā ||
śubhe deśe mahārāja puṇye devarṣisevite ||
gaṅgādvāre mahātejā devagandharvasevite ||
sa pitṝṃs tarpayām āsa devāṃś ca paramadyutiḥ ||
ṛṣīṃś ca toṣayām āsa vidhidṛṣṭena karmaṇā ||
kasya cit tv atha kālasya japann eva mahātapāḥ ||
dadarśādbhutasaṃkāśaṃ pulastyam ṛṣisattamam ||
sa taṃ dṛṣṭvogratapasaṃ dīpyamānam iva śriyā ||
praharṣam atulaṃ lebhe vismayaṃ ca paraṃ yayau ||
upasthitaṃ mahārāja pūjayām āsa bhārata ||
bhīṣmo dharmabhṛtāṃ śreṣṭho vidhidṛṣṭena karmaṇā ||
śirasā cārghyam ādāya śuciḥ prayatamānasaḥ ||
nāma saṃkīrtayām āsa tasmin brahmarṣisattame ||
bhīṣmo 'ham asmi bhadraṃ te dāso 'smi tava suvrata ||
tava saṃdarśanād eva mukto 'haṃ sarvakilbiṣaiḥ ||
evam uktvā mahārāja bhīṣmo dharmabhṛtāṃ varaḥ ||
vāgyataḥ prāñjalir bhūtvā tūṣṇīm āsīd yudhiṣṭhira ||
taṃ dṛṣṭvā niyamenātha svādhyāyāmnāyakarśitam ||
bhīṣmaṃ kurukulaśreṣṭhaṃ muniḥ prītamanābhavat ||
pulastya uvāca
anena tava dharmajña praśrayeṇa damena ca ||
satyena ca mahābhāga tuṣṭo 'smi tava sarvaśaḥ ||
yasyedṛśas te dharmo 'yaṃ pitṛbhaktyāśrito 'nagha ||
tena paśyasi māṃ putra prītiś cāpi mama tvayi ||
amoghadarśī bhīṣmāhaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te ||
yad vakṣyasi kuruśreṣṭha tasya dātāsmi te 'nagha ||
bhīṣma uvāca
prīte tvayi mahābhāga sarvalokābhipūjite ||
kṛtam ity eva manye 'haṃ yad ahaṃ dṛṣṭavān prabhum ||
yadi tv aham anugrāhyas tava dharmabhṛtāṃ vara ||
vakṣyāmi hṛtsthaṃ saṃdehaṃ tan me tvaṃ vaktum arhasi ||
asti me bhagavan kaś cit tīrthebhyo dharmasaṃśayaḥ ||
tam ahaṃ śrotum icchāmi pṛthak saṃkīrtitaṃ tvayā ||
pradakṣiṇaṃ yaḥ pṛthivīṃ karoty amitavikrama ||
kiṃ phalaṃ tasya viprarṣe tan me brūhi tapodhana ||
pulastya uvāca
hanta te 'haṃ pravakṣyāmi yad ṛṣīṇāṃ parāyaṇam ||
tad ekāgramanās tāta śṛṇu tīrtheṣu yat phalam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

नारद उवाच शृणु राजन्न् अवहितो यथा भीष्मेण भारत ॥ पुलस्त्यस्य सकाशाद् वै सर्वम् एतद् उपश्रुतम् ॥ पुरा भागीरथीतीरे भीष्मो धर्मभृतां वरः ॥ पित्र्यं व्रतं समास्थाय न्यवसन् मुनिवत् तदा ॥ शुभे देशे महाराज पुण्ये देवर्षिसेविते ॥ गङ्गाद्वारे महातेजा देवगन्धर्वसेविते ॥ स पितॄंस् तर्पयाम् आस देवांश् च परमद्युतिः ॥ ऋषींश् च तोषयाम् आस विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ कस्य चित् त्व् अथ कालस्य जपन्न् एव महातपाः ॥ ददर्शाद्भुतसंकाशं पुलस्त्यम् ऋषिसत्तमम् ॥ स तं दृष्ट्वोग्रतपसं दीप्यमानम् इव श्रिया ॥ प्रहर्षम् अतुलं लेभे विस्मयं च परं ययौ ॥ उपस्थितं महाराज पूजयाम् आस भारत ॥ भीष्मो धर्मभृतां श्रेष्ठो विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ शिरसा चार्घ्यम् आदाय शुचिः प्रयतमानसः ॥ नाम संकीर्तयाम् आस तस्मिन् ब्रह्मर्षिसत्तमे ॥ भीष्मो ऽहम् अस्मि भद्रं ते दासो ऽस्मि तव सुव्रत ॥ तव संदर्शनाद् एव मुक्तो ऽहं सर्वकिल्बिषैः ॥ एवम् उक्त्वा महाराज भीष्मो धर्मभृतां वरः ॥ वाग्यतः प्राञ्जलिर् भूत्वा तूष्णीम् आसीद् युधिष्ठिर ॥ तं दृष्ट्वा नियमेनाथ स्वाध्यायाम्नायकर्शितम् ॥ भीष्मं कुरुकुलश्रेष्ठं मुनिः प्रीतमनाभवत् ॥ पुलस्त्य उवाच अनेन तव धर्मज्ञ प्रश्रयेण दमेन च ॥ सत्येन च महाभाग तुष्टो ऽस्मि तव सर्वशः ॥ यस्येदृशस् ते धर्मो ऽयं पितृभक्त्याश्रितो ऽनघ ॥ तेन पश्यसि मां पुत्र प्रीतिश् चापि मम त्वयि ॥ अमोघदर्शी भीष्माहं ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ यद् वक्ष्यसि कुरुश्रेष्ठ तस्य दातास्मि ते ऽनघ ॥ भीष्म उवाच प्रीते त्वयि महाभाग सर्वलोकाभिपूजिते ॥ कृतम् इत्य् एव मन्ये ऽहं यद् अहं दृष्टवान् प्रभुम् ॥ यदि त्व् अहम् अनुग्राह्यस् तव धर्मभृतां वर ॥ वक्ष्यामि हृत्स्थं संदेहं तन् मे त्वं वक्तुम् अर्हसि ॥ अस्ति मे भगवन् कश् चित् तीर्थेभ्यो धर्मसंशयः ॥ तम् अहं श्रोतुम् इच्छामि पृथक् संकीर्तितं त्वया ॥ प्रदक्षिणं यः पृथिवीं करोत्य् अमितविक्रम ॥ किं फलं तस्य विप्रर्षे तन् मे ब्रूहि तपोधन ॥ पुलस्त्य उवाच हन्त ते ऽहं प्रवक्ष्यामि यद् ऋषीणां परायणम् ॥ तद् एकाग्रमनास् तात शृणु तीर्थेषु यत् फलम् ॥nārada uvāca śṛṇu rājann avahito yathā bhīṣmeṇa bhārata || pulastyasya sakāśād vai sarvam etad upaśrutam || purā bhāgīrathītīre bhīṣmo dharmabhṛtāṃ varaḥ || pitryaṃ vrataṃ samāsthāya nyavasan munivat tadā || śubhe deśe mahārāja puṇye devarṣisevite || gaṅgādvāre mahātejā devagandharvasevite || sa pitṝṃs tarpayām āsa devāṃś ca paramadyutiḥ || ṛṣīṃś ca toṣayām āsa vidhidṛṣṭena karmaṇā || kasya cit tv atha kālasya japann eva mahātapāḥ || dadarśādbhutasaṃkāśaṃ pulastyam ṛṣisattamam || sa taṃ dṛṣṭvogratapasaṃ dīpyamānam iva śriyā || praharṣam atulaṃ lebhe vismayaṃ ca paraṃ yayau || upasthitaṃ mahārāja pūjayām āsa bhārata || bhīṣmo dharmabhṛtāṃ śreṣṭho vidhidṛṣṭena karmaṇā || śirasā cārghyam ādāya śuciḥ prayatamānasaḥ || nāma saṃkīrtayām āsa tasmin brahmarṣisattame || bhīṣmo 'ham asmi bhadraṃ te dāso 'smi tava suvrata || tava saṃdarśanād eva mukto 'haṃ sarvakilbiṣaiḥ || evam uktvā mahārāja bhīṣmo dharmabhṛtāṃ varaḥ || vāgyataḥ prāñjalir bhūtvā tūṣṇīm āsīd yudhiṣṭhira || taṃ dṛṣṭvā niyamenātha svādhyāyāmnāyakarśitam || bhīṣmaṃ kurukulaśreṣṭhaṃ muniḥ prītamanābhavat || pulastya uvāca anena tava dharmajña praśrayeṇa damena ca || satyena ca mahābhāga tuṣṭo 'smi tava sarvaśaḥ || yasyedṛśas te dharmo 'yaṃ pitṛbhaktyāśrito 'nagha || tena paśyasi māṃ putra prītiś cāpi mama tvayi || amoghadarśī bhīṣmāhaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te || yad vakṣyasi kuruśreṣṭha tasya dātāsmi te 'nagha || bhīṣma uvāca prīte tvayi mahābhāga sarvalokābhipūjite || kṛtam ity eva manye 'haṃ yad ahaṃ dṛṣṭavān prabhum || yadi tv aham anugrāhyas tava dharmabhṛtāṃ vara || vakṣyāmi hṛtsthaṃ saṃdehaṃ tan me tvaṃ vaktum arhasi || asti me bhagavan kaś cit tīrthebhyo dharmasaṃśayaḥ || tam ahaṃ śrotum icchāmi pṛthak saṃkīrtitaṃ tvayā || pradakṣiṇaṃ yaḥ pṛthivīṃ karoty amitavikrama || kiṃ phalaṃ tasya viprarṣe tan me brūhi tapodhana || pulastya uvāca hanta te 'haṃ pravakṣyāmi yad ṛṣīṇāṃ parāyaṇam || tad ekāgramanās tāta śṛṇu tīrtheṣu yat phalam ||Нарада передаёт рассказ Бхишмы, услышанный от Пуластьи: Бхишма у Гангадвары совершал обет предкам, почитал богов, риши и питров, увидел Пуластью, смиренно представился его слугой, а довольный Пуластья предложил дар; Бхишма спросил о плодах тиртх и обхода земли.

Translation

Нарада сказал: «Слушай внимательно, царь, как Бхишма услышал всё это от Пуластьи. Некогда на берегу Бхагиратхи, в святом месте Гангадвара, посещаемом дева-риши, богами и гандхарвами, Бхишма, лучший из хранителей дхармы, жил как мудрец, совершая отцовский обет. Он удовлетворял питров, богов и риши установленными обрядами. Однажды, совершая джапу, великий аскет увидел Пуластью, лучшего из риши, чудесного и сияющего. Бхишма с огромной радостью почтил пришедшего по правилу, чистый и сосредоточенный, поднял аргхью к голове и назвал себя: “Я Бхишма. Благо тебе. Я твой слуга, святой. Одним твоим видением я освобождён от всех грехов”. Сказав это, он сдержал речь, сложил ладони и молча сел. Увидев Бхишму, иссушенного обетом, самоповторением и Ведой, Пуластья обрадовался: “Я доволен твоим смирением, самообузданием и истиной. Поскольку твоя дхарма опирается на преданность отцам, ты видишь меня, сын, и я люблю тебя. Моё видение не бывает напрасным: проси, что сделать для тебя”. Бхишма ответил: “Если ты доволен, я считаю всё исполненным тем, что увидел владыку. Но если я достоин милости, скажу сомнение сердца. У меня есть вопрос о дхарме тиртх: каков плод того, кто обходит землю? Расскажи мне, сокровище аскезы”».

Commentary

Учение о тиртхах передаётся через цепь смиренного слушания: Юдхиштхира слушает Нараду, Нарада — Бхишму, Бхишма — Пуластью. Священное знание входит через почтение.

Version

018e504e13e9 · published Jun 18, 2026, 4:44:20 AM UTC