Mahabharata 3.170.51-60

Devanāgarī

तथा रौद्रास्त्रनिष्पिष्टान् दिव्याभरणभूषितान् ॥
निशाम्य परमं हर्षम् अगमद् देवसारथिः ॥
तद् असह्यं कृतं कर्म देवैर् अपि दुरासदम् ॥
दृष्ट्वा मां पूजयाम् आस मातलिः शक्रसारथिः ॥
उवाच चेदं वचनं प्रीयमाणः कृताञ्जलिः ॥
सुरासुरैर् असह्यं हि कर्म यत् साधितं त्वया ॥
न ह्य् एतत् संयुगे कर्तुम् अपि शक्तः सुरेश्वरः ॥
सुरासुरैर् अवध्यं हि पुरम् एतत् खगं महत् ॥
त्वया विमथितं वीर स्ववीर्यास्त्रतपोबलात् ॥
विध्वस्ते ऽथ पुरे तस्मिन् दानवेषु हतेषु च ॥
विनदन्त्यः स्त्रियः सर्वा निष्पेतुर् नगराद् बहिः ॥
प्रकीर्णकेश्यो व्यथिताः कुरर्य इव दुःखिताः ॥
पेतुः पुत्रान् पितॄन् भ्रातॄञ् शोचमाना महीतले ॥
रुदन्त्यो दीनकण्ठ्यस् ता विनदन्त्यो हतेश्वराः ॥
उरांसि पाणिभिर् घ्नन्त्यः प्रस्रस्तस्रग्विभूषणाः ॥
तच् छोकयुक्तम् अश्रीकं दुःखदैन्यसमाहतम् ॥
न बभौ दानवपुरं हतत्विट्कं हतेश्वरम् ॥
गन्धर्वनगराकारं हतनागम् इव ह्रदम् ॥
शुष्कवृक्षम् इवारण्यम् अदृश्यम् अभवत् पुरम् ॥
मां तु संहृष्टमनसं क्षिप्रं मातलिर् आनयत् ॥
देवराजस्य भवनं कृतकर्माणम् आहवात् ॥

Transliteration (IAST)

tathā raudrāstraniṣpiṣṭān divyābharaṇabhūṣitān ||
niśāmya paramaṃ harṣam agamad devasārathiḥ ||
tad asahyaṃ kṛtaṃ karma devair api durāsadam ||
dṛṣṭvā māṃ pūjayām āsa mātaliḥ śakrasārathiḥ ||
uvāca cedaṃ vacanaṃ prīyamāṇaḥ kṛtāñjaliḥ ||
surāsurair asahyaṃ hi karma yat sādhitaṃ tvayā ||
na hy etat saṃyuge kartum api śaktaḥ sureśvaraḥ ||
surāsurair avadhyaṃ hi puram etat khagaṃ mahat ||
tvayā vimathitaṃ vīra svavīryāstratapobalāt ||
vidhvaste 'tha pure tasmin dānaveṣu hateṣu ca ||
vinadantyaḥ striyaḥ sarvā niṣpetur nagarād bahiḥ ||
prakīrṇakeśyo vyathitāḥ kurarya iva duḥkhitāḥ ||
petuḥ putrān pitṝn bhrātṝñ śocamānā mahītale ||
rudantyo dīnakaṇṭhyas tā vinadantyo hateśvarāḥ ||
urāṃsi pāṇibhir ghnantyaḥ prasrastasragvibhūṣaṇāḥ ||
tac chokayuktam aśrīkaṃ duḥkhadainyasamāhatam ||
na babhau dānavapuraṃ hatatviṭkaṃ hateśvaram ||
gandharvanagarākāraṃ hatanāgam iva hradam ||
śuṣkavṛkṣam ivāraṇyam adṛśyam abhavat puram ||
māṃ tu saṃhṛṣṭamanasaṃ kṣipraṃ mātalir ānayat ||
devarājasya bhavanaṃ kṛtakarmāṇam āhavāt ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तथा रौद्रास्त्रनिष्पिष्टान् दिव्याभरणभूषितान् ॥ निशाम्य परमं हर्षम् अगमद् देवसारथिः ॥ तद् असह्यं कृतं कर्म देवैर् अपि दुरासदम् ॥ दृष्ट्वा मां पूजयाम् आस मातलिः शक्रसारथिः ॥ उवाच चेदं वचनं प्रीयमाणः कृताञ्जलिः ॥ सुरासुरैर् असह्यं हि कर्म यत् साधितं त्वया ॥ न ह्य् एतत् संयुगे कर्तुम् अपि शक्तः सुरेश्वरः ॥ सुरासुरैर् अवध्यं हि पुरम् एतत् खगं महत् ॥ त्वया विमथितं वीर स्ववीर्यास्त्रतपोबलात् ॥ विध्वस्ते ऽथ पुरे तस्मिन् दानवेषु हतेषु च ॥ विनदन्त्यः स्त्रियः सर्वा निष्पेतुर् नगराद् बहिः ॥ प्रकीर्णकेश्यो व्यथिताः कुरर्य इव दुःखिताः ॥ पेतुः पुत्रान् पितॄन् भ्रातॄञ् शोचमाना महीतले ॥ रुदन्त्यो दीनकण्ठ्यस् ता विनदन्त्यो हतेश्वराः ॥ उरांसि पाणिभिर् घ्नन्त्यः प्रस्रस्तस्रग्विभूषणाः ॥ तच् छोकयुक्तम् अश्रीकं दुःखदैन्यसमाहतम् ॥ न बभौ दानवपुरं हतत्विट्कं हतेश्वरम् ॥ गन्धर्वनगराकारं हतनागम् इव ह्रदम् ॥ शुष्कवृक्षम् इवारण्यम् अदृश्यम् अभवत् पुरम् ॥ मां तु संहृष्टमनसं क्षिप्रं मातलिर् आनयत् ॥ देवराजस्य भवनं कृतकर्माणम् आहवात् ॥tathā raudrāstraniṣpiṣṭān divyābharaṇabhūṣitān || niśāmya paramaṃ harṣam agamad devasārathiḥ || tad asahyaṃ kṛtaṃ karma devair api durāsadam || dṛṣṭvā māṃ pūjayām āsa mātaliḥ śakrasārathiḥ || uvāca cedaṃ vacanaṃ prīyamāṇaḥ kṛtāñjaliḥ || surāsurair asahyaṃ hi karma yat sādhitaṃ tvayā || na hy etat saṃyuge kartum api śaktaḥ sureśvaraḥ || surāsurair avadhyaṃ hi puram etat khagaṃ mahat || tvayā vimathitaṃ vīra svavīryāstratapobalāt || vidhvaste 'tha pure tasmin dānaveṣu hateṣu ca || vinadantyaḥ striyaḥ sarvā niṣpetur nagarād bahiḥ || prakīrṇakeśyo vyathitāḥ kurarya iva duḥkhitāḥ || petuḥ putrān pitṝn bhrātṝñ śocamānā mahītale || rudantyo dīnakaṇṭhyas tā vinadantyo hateśvarāḥ || urāṃsi pāṇibhir ghnantyaḥ prasrastasragvibhūṣaṇāḥ || tac chokayuktam aśrīkaṃ duḥkhadainyasamāhatam || na babhau dānavapuraṃ hatatviṭkaṃ hateśvaram || gandharvanagarākāraṃ hatanāgam iva hradam || śuṣkavṛkṣam ivāraṇyam adṛśyam abhavat puram || māṃ tu saṃhṛṣṭamanasaṃ kṣipraṃ mātalir ānayat || devarājasya bhavanaṃ kṛtakarmāṇam āhavāt ||Матали, увидев данавов, украшенных небесными украшениями и раздробленных Раудра-астрой, пришёл в великий восторг и почтил Арджуну за дело, невозможное для богов и асуров, которое не смог бы сделать даже Сурешвара; этот великий воздушный город, неуязвимый для богов и асуров, Арджуна разрушил своей силой, оружием и тапасом; когда город был уничтожен и данавы убиты, все женщины с криками выбежали наружу, с распущенными волосами, скорбные как курари, падая на землю и оплакивая сыновей, отцов и братьев; они плакали, били себя в грудь, с осыпавшимися венками и украшениями; город, полный скорби, несчастья и унижения, без владык и сияния, стал безобразным, словно город гандхарвов, пруд без слона или лес с сухими деревьями; Матали быстро доставил радостного Арджуну, совершившего дело, к дому царя богов.

Translation

«Увидев данавов, украшенных небесными украшениями и раздробленных Раудра-астрой, колесничий богов пришёл в высшую радость. Он почтил меня, увидев дело, невыносимое даже для богов и труднодоступное им. Сложив ладони, Матали с радостью сказал: “Ты совершил дело, непосильное для суров и асуров; даже владыка богов не смог бы сделать этого в битве. Этот великий воздушный город, неуязвимый для суров и асуров, ты, герой, разрушил силой собственной доблести, оружия и тапаса”. Когда город был разрушен и данавы убиты, все женщины с криками выбежали наружу. С распущенными волосами, потрясённые, скорбные как курари, они падали на землю, оплакивая сыновей, отцов и братьев. Рыдая жалкими голосами, крича, потеряв владык, они били себя в грудь руками; венки и украшения с них спадали. Тот город данавов, соединённый со скорбью, лишённый красоты, поражённый страданием и унижением, без сияния и без владык, уже не блистал. Подобный городу гандхарвов, пруду без слона или лесу с сухими деревьями, он стал почти невидим. А меня, радостного сердцем и совершившего дело в бою, Матали быстро доставил в дом царя богов».

Commentary

Слава победы сразу соседствует с плачем. Рассказ не отменяет праведность уничтожения асуров, но не прячет человеческую цену гибели города.

Version

db047af32d5c · published Jun 18, 2026, 5:58:21 AM UTC