Mahabharata 3.170.1-12

Devanāgarī

अर्जुन उवाच
निवर्तमानेन मया महद् दृष्टं ततो ऽपरम् ॥
पुरं कामचरं दिव्यं पावकार्कसमप्रभम् ॥
द्रुमै रत्नमयैश् चैत्रैर् भास्वरैश् च पतत्रिभिः ॥
पौलोमैः कालकेयैश् च नित्यहृष्टैर् अधिष्ठितम् ॥
गोपुराट्टालकोपेतं चतुर्द्वारं दुरासदम् ॥
सर्वरत्नमयं दिव्यम् अद्भुतोपमदर्शनम् ॥
द्रुमैः पुष्पफलोपेतैर् दिव्यरत्नमयैर् वृतम् ॥
तथा पतत्रिभिर् दिव्यैर् उपेतं सुमनोहरैः ॥
असुरैर् नित्यमुदितैः शूलर्ष्टिमुसलायुधैः ॥
चापमुद्गरहस्तैश् च स्रग्विभिः सर्वतो वृतम् ॥
तद् अहं प्रेक्ष्य दैत्यानां पुरम् अद्भुतदर्शनम् ॥
अपृच्छं मातलिं राजन् किम् इदं दृश्यतेति वै ॥
मातलिर् उवाच
पुलोमा नाम दैतेयी कालका च महासुरी ॥
दिव्यं वर्षसहस्रं ते चेरतुः परमं तपः ॥
तपसो ऽन्ते ततस् ताभ्यां स्वयम्भूर् अददाद् वरम् ॥
अगृह्णीतां वरं ते तु सुतानाम् अल्पदुःखताम् ॥
अवध्यतां च राजेन्द्र सुरराक्षसपन्नगैः ॥
रमणीयं पुरं चेदं खचरं सुकृतप्रभम् ॥
सर्वरत्नैः समुदितं दुर्धर्षम् अमरैर् अपि ॥
सयक्षगन्धर्वगणैः पन्नगासुरराक्षसैः ॥
सर्वकामगुणोपेतं वीतशोकम् अनामयम् ॥
ब्रह्मणा भरतश्रेष्ठ कालकेयकृते कृतम् ॥
तद् एतत् खचरं दिव्यं चरत्य् अमरवर्जितम् ॥
पौलोमाध्युषितं वीर कालकेयैश् च दानवैः ॥
हिरण्यपुरम् इत्य् एतत् ख्यायते नगरं महत् ॥
रक्षितं कालकेयैश् च पौलोमैश् च महासुरैः ॥
त एते मुदिता नित्यम् अवध्याः सर्वदैवतैः ॥
निवसन्त्य् अत्र राजेन्द्र गतोद्वेगा निरुत्सुकाः ॥
मानुषो मृत्युर् एतेषां निर्दिष्टो ब्रह्मणा पुरा ॥

Transliteration (IAST)

arjuna uvāca
nivartamānena mayā mahad dṛṣṭaṃ tato 'param ||
puraṃ kāmacaraṃ divyaṃ pāvakārkasamaprabham ||
drumai ratnamayaiś caitrair bhāsvaraiś ca patatribhiḥ ||
paulomaiḥ kālakeyaiś ca nityahṛṣṭair adhiṣṭhitam ||
gopurāṭṭālakopetaṃ caturdvāraṃ durāsadam ||
sarvaratnamayaṃ divyam adbhutopamadarśanam ||
drumaiḥ puṣpaphalopetair divyaratnamayair vṛtam ||
tathā patatribhir divyair upetaṃ sumanoharaiḥ ||
asurair nityamuditaiḥ śūlarṣṭimusalāyudhaiḥ ||
cāpamudgarahastaiś ca sragvibhiḥ sarvato vṛtam ||
tad ahaṃ prekṣya daityānāṃ puram adbhutadarśanam ||
apṛcchaṃ mātaliṃ rājan kim idaṃ dṛśyateti vai ||
mātalir uvāca
pulomā nāma daiteyī kālakā ca mahāsurī ||
divyaṃ varṣasahasraṃ te ceratuḥ paramaṃ tapaḥ ||
tapaso 'nte tatas tābhyāṃ svayambhūr adadād varam ||
agṛhṇītāṃ varaṃ te tu sutānām alpaduḥkhatām ||
avadhyatāṃ ca rājendra surarākṣasapannagaiḥ ||
ramaṇīyaṃ puraṃ cedaṃ khacaraṃ sukṛtaprabham ||
sarvaratnaiḥ samuditaṃ durdharṣam amarair api ||
sayakṣagandharvagaṇaiḥ pannagāsurarākṣasaiḥ ||
sarvakāmaguṇopetaṃ vītaśokam anāmayam ||
brahmaṇā bharataśreṣṭha kālakeyakṛte kṛtam ||
tad etat khacaraṃ divyaṃ caraty amaravarjitam ||
paulomādhyuṣitaṃ vīra kālakeyaiś ca dānavaiḥ ||
hiraṇyapuram ity etat khyāyate nagaraṃ mahat ||
rakṣitaṃ kālakeyaiś ca paulomaiś ca mahāsuraiḥ ||
ta ete muditā nityam avadhyāḥ sarvadaivataiḥ ||
nivasanty atra rājendra gatodvegā nirutsukāḥ ||
mānuṣo mṛtyur eteṣāṃ nirdiṣṭo brahmaṇā purā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अर्जुन उवाच निवर्तमानेन मया महद् दृष्टं ततो ऽपरम् ॥ पुरं कामचरं दिव्यं पावकार्कसमप्रभम् ॥ द्रुमै रत्नमयैश् चैत्रैर् भास्वरैश् च पतत्रिभिः ॥ पौलोमैः कालकेयैश् च नित्यहृष्टैर् अधिष्ठितम् ॥ गोपुराट्टालकोपेतं चतुर्द्वारं दुरासदम् ॥ सर्वरत्नमयं दिव्यम् अद्भुतोपमदर्शनम् ॥ द्रुमैः पुष्पफलोपेतैर् दिव्यरत्नमयैर् वृतम् ॥ तथा पतत्रिभिर् दिव्यैर् उपेतं सुमनोहरैः ॥ असुरैर् नित्यमुदितैः शूलर्ष्टिमुसलायुधैः ॥ चापमुद्गरहस्तैश् च स्रग्विभिः सर्वतो वृतम् ॥ तद् अहं प्रेक्ष्य दैत्यानां पुरम् अद्भुतदर्शनम् ॥ अपृच्छं मातलिं राजन् किम् इदं दृश्यतेति वै ॥ मातलिर् उवाच पुलोमा नाम दैतेयी कालका च महासुरी ॥ दिव्यं वर्षसहस्रं ते चेरतुः परमं तपः ॥ तपसो ऽन्ते ततस् ताभ्यां स्वयम्भूर् अददाद् वरम् ॥ अगृह्णीतां वरं ते तु सुतानाम् अल्पदुःखताम् ॥ अवध्यतां च राजेन्द्र सुरराक्षसपन्नगैः ॥ रमणीयं पुरं चेदं खचरं सुकृतप्रभम् ॥ सर्वरत्नैः समुदितं दुर्धर्षम् अमरैर् अपि ॥ सयक्षगन्धर्वगणैः पन्नगासुरराक्षसैः ॥ सर्वकामगुणोपेतं वीतशोकम् अनामयम् ॥ ब्रह्मणा भरतश्रेष्ठ कालकेयकृते कृतम् ॥ तद् एतत् खचरं दिव्यं चरत्य् अमरवर्जितम् ॥ पौलोमाध्युषितं वीर कालकेयैश् च दानवैः ॥ हिरण्यपुरम् इत्य् एतत् ख्यायते नगरं महत् ॥ रक्षितं कालकेयैश् च पौलोमैश् च महासुरैः ॥ त एते मुदिता नित्यम् अवध्याः सर्वदैवतैः ॥ निवसन्त्य् अत्र राजेन्द्र गतोद्वेगा निरुत्सुकाः ॥ मानुषो मृत्युर् एतेषां निर्दिष्टो ब्रह्मणा पुरा ॥arjuna uvāca nivartamānena mayā mahad dṛṣṭaṃ tato 'param || puraṃ kāmacaraṃ divyaṃ pāvakārkasamaprabham || drumai ratnamayaiś caitrair bhāsvaraiś ca patatribhiḥ || paulomaiḥ kālakeyaiś ca nityahṛṣṭair adhiṣṭhitam || gopurāṭṭālakopetaṃ caturdvāraṃ durāsadam || sarvaratnamayaṃ divyam adbhutopamadarśanam || drumaiḥ puṣpaphalopetair divyaratnamayair vṛtam || tathā patatribhir divyair upetaṃ sumanoharaiḥ || asurair nityamuditaiḥ śūlarṣṭimusalāyudhaiḥ || cāpamudgarahastaiś ca sragvibhiḥ sarvato vṛtam || tad ahaṃ prekṣya daityānāṃ puram adbhutadarśanam || apṛcchaṃ mātaliṃ rājan kim idaṃ dṛśyateti vai || mātalir uvāca pulomā nāma daiteyī kālakā ca mahāsurī || divyaṃ varṣasahasraṃ te ceratuḥ paramaṃ tapaḥ || tapaso 'nte tatas tābhyāṃ svayambhūr adadād varam || agṛhṇītāṃ varaṃ te tu sutānām alpaduḥkhatām || avadhyatāṃ ca rājendra surarākṣasapannagaiḥ || ramaṇīyaṃ puraṃ cedaṃ khacaraṃ sukṛtaprabham || sarvaratnaiḥ samuditaṃ durdharṣam amarair api || sayakṣagandharvagaṇaiḥ pannagāsurarākṣasaiḥ || sarvakāmaguṇopetaṃ vītaśokam anāmayam || brahmaṇā bharataśreṣṭha kālakeyakṛte kṛtam || tad etat khacaraṃ divyaṃ caraty amaravarjitam || paulomādhyuṣitaṃ vīra kālakeyaiś ca dānavaiḥ || hiraṇyapuram ity etat khyāyate nagaraṃ mahat || rakṣitaṃ kālakeyaiś ca paulomaiś ca mahāsuraiḥ || ta ete muditā nityam avadhyāḥ sarvadaivataiḥ || nivasanty atra rājendra gatodvegā nirutsukāḥ || mānuṣo mṛtyur eteṣāṃ nirdiṣṭo brahmaṇā purā ||Возвращаясь, Арджуна увидел другой великий дивный город, движущийся по желанию, сияющий как огонь и солнце, с драгоценными деревьями и светлыми птицами, населённый всегда радостными Пауломами и Калакеями; он был с башнями, воротами, четырьмя входами, весь из драгоценностей, окружён цветущими и плодоносящими дивными деревьями, прекрасными птицами и асурами с копьями, ришти, мусалами, луками и молотами; Арджуна спросил Матали, что это; Матали объяснил, что дайти Пулома и махасури Калака тысячу божественных лет совершали великий тапас, и Сваямбху дал им дар: малую скорбь для сыновей, неубиваемость богами, ракшасами и змеями, а также этот прекрасный воздушный город, сияющий заслугой, полный драгоценностей, труднодоступный даже бессмертным; Брахма создал его для Калакеев, свободным от печали и болезни; этот великий город зовётся Хираньяпура, и в нём живут Пауломы и Калакеи, всегда без тревоги, но Брахма указал им смерть от человека.

Translation

Арджуна сказал: «Когда я возвращался, увидел другое великое диво: божественный город, движущийся по желанию, сияющий как огонь и солнце. Он был с драгоценными, прекрасными деревьями, с яркими птицами, населённый всегда радостными Пауломами и Калакеями. В нём были башни, высокие здания, четыре ворот, он был труднодоступен, весь из драгоценностей, чудесный на вид, окружённый божественными драгоценными деревьями с цветами и плодами. Прекрасные небесные птицы украшали его, а со всех сторон стояли радостные асуры с копьями, ришти, мусалами, луками и молотами, в венках. Увидев этот чудесный город дайтьев, я спросил Матали: “Что это видно?” Матали сказал: “Была дайти по имени Пулома и великая асури Калака. Тысячу божественных лет они совершали высший тапас, и в конце тапаса Сваямбху дал им дар. Они выбрали для своих сыновей малую скорбь и неубиваемость богами, ракшасами и змеями. А этот прекрасный воздушный город, сияющий заслугой, полный всех драгоценностей, труднодоступный даже бессмертным вместе с якшами, гандхарвами, змеями, асурами и ракшасами, Брахма создал для Калакеев, о лучший из Бхаратов. Он наделён всеми желанными качествами, свободен от печали и болезни. Этот божественный воздушный город, где живут Пауломы и Калакеи, движется без участия бессмертных. Он известен как великий город Хираньяпура и охраняется Калакеями и Пауломами, великими асурами. Они всегда радостны, неубиваемы всеми божествами, живут здесь без тревоги и заботы. Но Брахма прежде назначил им смерть от человека”».

Commentary

Хираньяпура прекрасна и почти неуязвима, но её дар содержит предел. Даже город, сияющий заслугой и защищённый от богов, не свободен от закона Времени.

Version

9e679a33480e · published Jun 18, 2026, 5:58:21 AM UTC