Mahabharata 3.180.39-49

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
तथा वदति वार्ष्णेये धर्मराजे च भारत ॥
अथ पश्चात् तपोवृद्धो बहुवर्षसहस्रधृक् ॥
प्रत्यदृष्यत धर्मात्मा मार्कण्डेयो महातपाः ॥
तम् आगतम् ऋषिं वृद्धं बहुवर्षसहस्रिणम् ॥
आनर्चुर् ब्राह्मणाः सर्वे कृष्णश् च सह पाण्डवैः ॥
तम् अर्चितं सुविष्वस्तम् आसीनम् ऋषिसत्तमम् ॥
ब्राह्मणानां मतेनाह पाण्डवानां च केशवः ॥
शुश्रूषवः पाण्डवास् ते ब्राह्मणाश् च समागताः ॥
द्रौपदी सत्यभामा च तथाहं परमं वचः ॥
पुरावृत्ताः कथाः पुण्याः सदाचाराः सनातनाः ॥
राज्ञां स्त्रीणाम् ऋषीणां च मार्कण्डेय विचक्ष्व नः ॥
तेषु तत्रोपविष्टेषु देवर्षिर् अपि नारदः ॥
आजगाम विशुद्धात्मा पाण्डवान् अवलोककः ॥
तम् अप्य् अथ महात्मानं सर्वे तु पुरुषर्षभाः ॥
पाद्यार्घ्याभ्यां यथान्यायम् उपतस्थुर् मनीषिणम् ॥
नारदस् त्व् अथ देवर्षिर् ज्ञात्वा तांस् तु कृतक्षणान् ॥
मार्कण्डेयस्य वदतस् तां कथाम् अन्वमोदत ॥
उवाच चैनं कालज्ञः स्मयन्न् इव स नारदः ॥
ब्रह्मर्षे कथ्यतां यत् ते पाण्डवेषु विवक्षितम् ॥
एवम् उक्तः प्रत्युवाच मार्कण्डेयो महातपाः ॥
क्षणं कुरुध्वं विपुलम् आख्यातव्यं भविष्यति ॥
एवम् उक्ताः क्षणं चक्रुः पाण्डवाः सह तैर् द्विजैः ॥
मध्यंदिने यथादित्यं प्रेक्षन्तस् तं महामुनिम् ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tathā vadati vārṣṇeye dharmarāje ca bhārata ||
atha paścāt tapovṛddho bahuvarṣasahasradhṛk ||
pratyadṛṣyata dharmātmā mārkaṇḍeyo mahātapāḥ ||
tam āgatam ṛṣiṃ vṛddhaṃ bahuvarṣasahasriṇam ||
ānarcur brāhmaṇāḥ sarve kṛṣṇaś ca saha pāṇḍavaiḥ ||
tam arcitaṃ suviṣvastam āsīnam ṛṣisattamam ||
brāhmaṇānāṃ matenāha pāṇḍavānāṃ ca keśavaḥ ||
śuśrūṣavaḥ pāṇḍavās te brāhmaṇāś ca samāgatāḥ ||
draupadī satyabhāmā ca tathāhaṃ paramaṃ vacaḥ ||
purāvṛttāḥ kathāḥ puṇyāḥ sadācārāḥ sanātanāḥ ||
rājñāṃ strīṇām ṛṣīṇāṃ ca mārkaṇḍeya vicakṣva naḥ ||
teṣu tatropaviṣṭeṣu devarṣir api nāradaḥ ||
ājagāma viśuddhātmā pāṇḍavān avalokakaḥ ||
tam apy atha mahātmānaṃ sarve tu puruṣarṣabhāḥ ||
pādyārghyābhyāṃ yathānyāyam upatasthur manīṣiṇam ||
nāradas tv atha devarṣir jñātvā tāṃs tu kṛtakṣaṇān ||
mārkaṇḍeyasya vadatas tāṃ kathām anvamodata ||
uvāca cainaṃ kālajñaḥ smayann iva sa nāradaḥ ||
brahmarṣe kathyatāṃ yat te pāṇḍaveṣu vivakṣitam ||
evam uktaḥ pratyuvāca mārkaṇḍeyo mahātapāḥ ||
kṣaṇaṃ kurudhvaṃ vipulam ākhyātavyaṃ bhaviṣyati ||
evam uktāḥ kṣaṇaṃ cakruḥ pāṇḍavāḥ saha tair dvijaiḥ ||
madhyaṃdine yathādityaṃ prekṣantas taṃ mahāmunim ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच तथा वदति वार्ष्णेये धर्मराजे च भारत ॥ अथ पश्चात् तपोवृद्धो बहुवर्षसहस्रधृक् ॥ प्रत्यदृष्यत धर्मात्मा मार्कण्डेयो महातपाः ॥ तम् आगतम् ऋषिं वृद्धं बहुवर्षसहस्रिणम् ॥ आनर्चुर् ब्राह्मणाः सर्वे कृष्णश् च सह पाण्डवैः ॥ तम् अर्चितं सुविष्वस्तम् आसीनम् ऋषिसत्तमम् ॥ ब्राह्मणानां मतेनाह पाण्डवानां च केशवः ॥ शुश्रूषवः पाण्डवास् ते ब्राह्मणाश् च समागताः ॥ द्रौपदी सत्यभामा च तथाहं परमं वचः ॥ पुरावृत्ताः कथाः पुण्याः सदाचाराः सनातनाः ॥ राज्ञां स्त्रीणाम् ऋषीणां च मार्कण्डेय विचक्ष्व नः ॥ तेषु तत्रोपविष्टेषु देवर्षिर् अपि नारदः ॥ आजगाम विशुद्धात्मा पाण्डवान् अवलोककः ॥ तम् अप्य् अथ महात्मानं सर्वे तु पुरुषर्षभाः ॥ पाद्यार्घ्याभ्यां यथान्यायम् उपतस्थुर् मनीषिणम् ॥ नारदस् त्व् अथ देवर्षिर् ज्ञात्वा तांस् तु कृतक्षणान् ॥ मार्कण्डेयस्य वदतस् तां कथाम् अन्वमोदत ॥ उवाच चैनं कालज्ञः स्मयन्न् इव स नारदः ॥ ब्रह्मर्षे कथ्यतां यत् ते पाण्डवेषु विवक्षितम् ॥ एवम् उक्तः प्रत्युवाच मार्कण्डेयो महातपाः ॥ क्षणं कुरुध्वं विपुलम् आख्यातव्यं भविष्यति ॥ एवम् उक्ताः क्षणं चक्रुः पाण्डवाः सह तैर् द्विजैः ॥ मध्यंदिने यथादित्यं प्रेक्षन्तस् तं महामुनिम् ॥vaiśaṃpāyana uvāca tathā vadati vārṣṇeye dharmarāje ca bhārata || atha paścāt tapovṛddho bahuvarṣasahasradhṛk || pratyadṛṣyata dharmātmā mārkaṇḍeyo mahātapāḥ || tam āgatam ṛṣiṃ vṛddhaṃ bahuvarṣasahasriṇam || ānarcur brāhmaṇāḥ sarve kṛṣṇaś ca saha pāṇḍavaiḥ || tam arcitaṃ suviṣvastam āsīnam ṛṣisattamam || brāhmaṇānāṃ matenāha pāṇḍavānāṃ ca keśavaḥ || śuśrūṣavaḥ pāṇḍavās te brāhmaṇāś ca samāgatāḥ || draupadī satyabhāmā ca tathāhaṃ paramaṃ vacaḥ || purāvṛttāḥ kathāḥ puṇyāḥ sadācārāḥ sanātanāḥ || rājñāṃ strīṇām ṛṣīṇāṃ ca mārkaṇḍeya vicakṣva naḥ || teṣu tatropaviṣṭeṣu devarṣir api nāradaḥ || ājagāma viśuddhātmā pāṇḍavān avalokakaḥ || tam apy atha mahātmānaṃ sarve tu puruṣarṣabhāḥ || pādyārghyābhyāṃ yathānyāyam upatasthur manīṣiṇam || nāradas tv atha devarṣir jñātvā tāṃs tu kṛtakṣaṇān || mārkaṇḍeyasya vadatas tāṃ kathām anvamodata || uvāca cainaṃ kālajñaḥ smayann iva sa nāradaḥ || brahmarṣe kathyatāṃ yat te pāṇḍaveṣu vivakṣitam || evam uktaḥ pratyuvāca mārkaṇḍeyo mahātapāḥ || kṣaṇaṃ kurudhvaṃ vipulam ākhyātavyaṃ bhaviṣyati || evam uktāḥ kṣaṇaṃ cakruḥ pāṇḍavāḥ saha tair dvijaiḥ || madhyaṃdine yathādityaṃ prekṣantas taṃ mahāmunim ||Пока Варшнея и Дхармараджа так говорили, явился великий тапасвин Маркандея, древний риши, проживший много тысяч лет; все брахманы, Кришна и Пандавы почтили пришедшего старого риши; когда лучший риши был удобно посажен и почтён, Кешава от имени брахманов и Пандавов сказал, что Пандавы, брахманы, Драупади, Сатьябхама и сам Кришна хотят слушать; он попросил Маркандею рассказать древние святые истории о вечных добрых обычаях царей, женщин и риши; когда все сидели, пришёл чистый душой дева-рши Нарада, чтобы увидеть Пандавов; все лучшие люди должным образом почтили его водой для ног и аргхьей; Нарада, зная, что время удобно, одобрил рассказ Маркандеи и, улыбаясь, попросил его сказать то, что он хочет поведать Пандавам; Маркандея ответил, чтобы они устроили большое свободное время, потому что рассказ будет долгим; Пандавы с брахманами сделали паузу и смотрели на великого муни, как на полуденное солнце.

Translation

Вайшампаяна сказал: «Пока Варшнея и Дхармараджа так говорили, перед ними явился праведный Маркандея, великий тапасвин, старец, возросший тапасом и державший многие тысячи лет. Все брахманы, а также Кришна с Пандавами, почтили пришедшего старого риши, прожившего много тысяч лет. Когда этот лучший риши был почтён, спокойно сел и доверительно расположился, Кешава, по мысли брахманов и Пандавов, сказал: “Пандавы хотят слушать, и собравшиеся брахманы, и Драупади, и Сатьябхама, и я. Маркандея, расскажи нам древние святые истории о вечных добрых обычаях царей, женщин и риши”. Когда они сидели там, пришёл и дева-рши Нарада, чистый душой, чтобы увидеть Пандавов. И все лучшие люди, как должно, почтили этого великодушного мудреца водой для ног и аргхьей. Нарада, дева-рши, зная, что время удобно, одобрил рассказ Маркандеи и, словно улыбаясь, сказал ему: “Брахмарши, расскажи то, что ты хочешь поведать Пандавам”. На эти слова Маркандея, великий тапасвин, ответил: “Устройте широкое время: рассказ будет долгим”. Услышав это, Пандавы вместе с брахманами сделали паузу и смотрели на великого муни, как на полуденное солнце».

Commentary

Глава открывает новый большой раздел слушания. После оружия, странствий и опасностей Пандавы снова садятся перед риши: история становится формой защиты и внутреннего очищения.

Version

63eaa2b8c3b7 · published Jun 18, 2026, 6:08:02 AM UTC