Mahabharata 3.275.50-69

Devanāgarī

ततः सीतां पुरस्कृत्य रामः सौमित्रिणा सह ॥
सुग्रीवप्रमुखैश् चैव सहितः सर्ववानरैः ॥
विधाय रक्षां लङ्कायां विभीषणपुरस्कृतः ॥
संततार पुनस् तेन सेतुना मकरालयम् ॥
पुष्पकेण विमानेन खेचरेण विराजता ॥
कामगेन यथा मुख्यैर् अमात्यैः संवृतो वशी ॥
ततस् तीरे समुद्रस्य यत्र शिश्ये स पार्थिवः ॥
तत्रैवोवास धर्मात्मा सहितः सर्ववानरैः ॥
अथैनान् राघवः काले समानीयाभिपूज्य च ॥
विसर्जयाम् आस तदा रत्नैः संतोष्य सर्वशः ॥
गतेषु वानरेन्द्रेषु गोपुच्छर्क्षेषु तेषु च ॥
सुग्रीवसहितो रामः किष्किन्धां पुनर् आगमत् ॥
विभीषणेनानुगतः सुग्रीवसहितस् तदा ॥
पुष्पकेण विमानेन वैदेह्या दर्शयन् वनम् ॥
किष्किन्धां तु समासाद्य रामः प्रहरतां वरः ॥
अङ्गदं कृतकर्माणं यौवराज्ये ऽभ्यषेचयत् ॥
ततस् तैर् एव सहितो रामः सौमित्रिणा सह ॥
यथागतेन मार्गेण प्रययौ स्वपुरं प्रति ॥
अयोध्यां स समासाद्य पुरीं राष्ट्रपतिस् ततः ॥
भरताय हनूमन्तं दूतं प्रस्थापयत् तदा ॥
लक्षयित्वेङ्गितं सर्वं प्रियं तस्मै निवेद्य च ॥
वायुपुत्रे पुनः प्राप्ते नन्दिग्रामम् उपागमत् ॥
स तत्र मलदिग्धाङ्गं भरतं चीरवाससम् ॥
अग्रतः पादुके कृत्वा ददर्शासीनम् आसने ॥
समेत्य भरतेनाथ शत्रुघ्नेन च वीर्यवान् ॥
राघवः सहसौमित्रिर् मुमुदे भरतर्षभ ॥
तथा भरतशत्रुघ्नौ समेतौ गुरुणा तदा ॥
वैदेह्या दर्शनेनोभौ प्रहर्षं समवापतुः ॥
तस्मै तद् भरतो राज्यम् आगतायाभिसत्कृतम् ॥
न्यासं निर्यातयाम् आस युक्तः परमया मुदा ॥
ततस् तं वैष्णवे शूरं नक्षत्रे ऽभिमते ऽहनि ॥
वसिष्ठो वामदेवश् च सहिताव् अभ्यषिञ्चताम् ॥
सो ऽभिषिक्तः कपिश्रेष्ठं सुग्रीवं ससुहृज्जनम् ॥
विभीषणं च पौलस्त्यम् अन्वजानाद् गृहान् प्रति ॥
अभ्यर्च्य विविधै रत्नैः प्रीतियुक्तौ मुदा युतौ ॥
समाधायेतिकर्तव्यं दुःखेन विससर्ज ह ॥
पुष्पकं च विमानं तत् पूजयित्वा स राघवः ॥
प्रादाद् वैश्रवणायैव प्रीत्या स रघुनन्दनः ॥
ततो देवर्षिसहितः सरितं गोमतीम् अनु ॥
दशाश्वमेधान् आजह्रे जारूथ्यान् स निरर्गलान् ॥

Transliteration (IAST)

tataḥ sītāṃ puraskṛtya rāmaḥ saumitriṇā saha ||
sugrīvapramukhaiś caiva sahitaḥ sarvavānaraiḥ ||
vidhāya rakṣāṃ laṅkāyāṃ vibhīṣaṇapuraskṛtaḥ ||
saṃtatāra punas tena setunā makarālayam ||
puṣpakeṇa vimānena khecareṇa virājatā ||
kāmagena yathā mukhyair amātyaiḥ saṃvṛto vaśī ||
tatas tīre samudrasya yatra śiśye sa pārthivaḥ ||
tatraivovāsa dharmātmā sahitaḥ sarvavānaraiḥ ||
athainān rāghavaḥ kāle samānīyābhipūjya ca ||
visarjayām āsa tadā ratnaiḥ saṃtoṣya sarvaśaḥ ||
gateṣu vānarendreṣu gopuccharkṣeṣu teṣu ca ||
sugrīvasahito rāmaḥ kiṣkindhāṃ punar āgamat ||
vibhīṣaṇenānugataḥ sugrīvasahitas tadā ||
puṣpakeṇa vimānena vaidehyā darśayan vanam ||
kiṣkindhāṃ tu samāsādya rāmaḥ praharatāṃ varaḥ ||
aṅgadaṃ kṛtakarmāṇaṃ yauvarājye 'bhyaṣecayat ||
tatas tair eva sahito rāmaḥ saumitriṇā saha ||
yathāgatena mārgeṇa prayayau svapuraṃ prati ||
ayodhyāṃ sa samāsādya purīṃ rāṣṭrapatis tataḥ ||
bharatāya hanūmantaṃ dūtaṃ prasthāpayat tadā ||
lakṣayitveṅgitaṃ sarvaṃ priyaṃ tasmai nivedya ca ||
vāyuputre punaḥ prāpte nandigrāmam upāgamat ||
sa tatra maladigdhāṅgaṃ bharataṃ cīravāsasam ||
agrataḥ pāduke kṛtvā dadarśāsīnam āsane ||
sametya bharatenātha śatrughnena ca vīryavān ||
rāghavaḥ sahasaumitrir mumude bharatarṣabha ||
tathā bharataśatrughnau sametau guruṇā tadā ||
vaidehyā darśanenobhau praharṣaṃ samavāpatuḥ ||
tasmai tad bharato rājyam āgatāyābhisatkṛtam ||
nyāsaṃ niryātayām āsa yuktaḥ paramayā mudā ||
tatas taṃ vaiṣṇave śūraṃ nakṣatre 'bhimate 'hani ||
vasiṣṭho vāmadevaś ca sahitāv abhyaṣiñcatām ||
so 'bhiṣiktaḥ kapiśreṣṭhaṃ sugrīvaṃ sasuhṛjjanam ||
vibhīṣaṇaṃ ca paulastyam anvajānād gṛhān prati ||
abhyarcya vividhai ratnaiḥ prītiyuktau mudā yutau ||
samādhāyetikartavyaṃ duḥkhena visasarja ha ||
puṣpakaṃ ca vimānaṃ tat pūjayitvā sa rāghavaḥ ||
prādād vaiśravaṇāyaiva prītyā sa raghunandanaḥ ||
tato devarṣisahitaḥ saritaṃ gomatīm anu ||
daśāśvamedhān ājahre jārūthyān sa nirargalān ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ततः सीतां पुरस्कृत्य रामः सौमित्रिणा सह ॥ सुग्रीवप्रमुखैश् चैव सहितः सर्ववानरैः ॥ विधाय रक्षां लङ्कायां विभीषणपुरस्कृतः ॥ संततार पुनस् तेन सेतुना मकरालयम् ॥ पुष्पकेण विमानेन खेचरेण विराजता ॥ कामगेन यथा मुख्यैर् अमात्यैः संवृतो वशी ॥ ततस् तीरे समुद्रस्य यत्र शिश्ये स पार्थिवः ॥ तत्रैवोवास धर्मात्मा सहितः सर्ववानरैः ॥ अथैनान् राघवः काले समानीयाभिपूज्य च ॥ विसर्जयाम् आस तदा रत्नैः संतोष्य सर्वशः ॥ गतेषु वानरेन्द्रेषु गोपुच्छर्क्षेषु तेषु च ॥ सुग्रीवसहितो रामः किष्किन्धां पुनर् आगमत् ॥ विभीषणेनानुगतः सुग्रीवसहितस् तदा ॥ पुष्पकेण विमानेन वैदेह्या दर्शयन् वनम् ॥ किष्किन्धां तु समासाद्य रामः प्रहरतां वरः ॥ अङ्गदं कृतकर्माणं यौवराज्ये ऽभ्यषेचयत् ॥ ततस् तैर् एव सहितो रामः सौमित्रिणा सह ॥ यथागतेन मार्गेण प्रययौ स्वपुरं प्रति ॥ अयोध्यां स समासाद्य पुरीं राष्ट्रपतिस् ततः ॥ भरताय हनूमन्तं दूतं प्रस्थापयत् तदा ॥ लक्षयित्वेङ्गितं सर्वं प्रियं तस्मै निवेद्य च ॥ वायुपुत्रे पुनः प्राप्ते नन्दिग्रामम् उपागमत् ॥ स तत्र मलदिग्धाङ्गं भरतं चीरवाससम् ॥ अग्रतः पादुके कृत्वा ददर्शासीनम् आसने ॥ समेत्य भरतेनाथ शत्रुघ्नेन च वीर्यवान् ॥ राघवः सहसौमित्रिर् मुमुदे भरतर्षभ ॥ तथा भरतशत्रुघ्नौ समेतौ गुरुणा तदा ॥ वैदेह्या दर्शनेनोभौ प्रहर्षं समवापतुः ॥ तस्मै तद् भरतो राज्यम् आगतायाभिसत्कृतम् ॥ न्यासं निर्यातयाम् आस युक्तः परमया मुदा ॥ ततस् तं वैष्णवे शूरं नक्षत्रे ऽभिमते ऽहनि ॥ वसिष्ठो वामदेवश् च सहिताव् अभ्यषिञ्चताम् ॥ सो ऽभिषिक्तः कपिश्रेष्ठं सुग्रीवं ससुहृज्जनम् ॥ विभीषणं च पौलस्त्यम् अन्वजानाद् गृहान् प्रति ॥ अभ्यर्च्य विविधै रत्नैः प्रीतियुक्तौ मुदा युतौ ॥ समाधायेतिकर्तव्यं दुःखेन विससर्ज ह ॥ पुष्पकं च विमानं तत् पूजयित्वा स राघवः ॥ प्रादाद् वैश्रवणायैव प्रीत्या स रघुनन्दनः ॥ ततो देवर्षिसहितः सरितं गोमतीम् अनु ॥ दशाश्वमेधान् आजह्रे जारूथ्यान् स निरर्गलान् ॥tataḥ sītāṃ puraskṛtya rāmaḥ saumitriṇā saha || sugrīvapramukhaiś caiva sahitaḥ sarvavānaraiḥ || vidhāya rakṣāṃ laṅkāyāṃ vibhīṣaṇapuraskṛtaḥ || saṃtatāra punas tena setunā makarālayam || puṣpakeṇa vimānena khecareṇa virājatā || kāmagena yathā mukhyair amātyaiḥ saṃvṛto vaśī || tatas tīre samudrasya yatra śiśye sa pārthivaḥ || tatraivovāsa dharmātmā sahitaḥ sarvavānaraiḥ || athainān rāghavaḥ kāle samānīyābhipūjya ca || visarjayām āsa tadā ratnaiḥ saṃtoṣya sarvaśaḥ || gateṣu vānarendreṣu gopuccharkṣeṣu teṣu ca || sugrīvasahito rāmaḥ kiṣkindhāṃ punar āgamat || vibhīṣaṇenānugataḥ sugrīvasahitas tadā || puṣpakeṇa vimānena vaidehyā darśayan vanam || kiṣkindhāṃ tu samāsādya rāmaḥ praharatāṃ varaḥ || aṅgadaṃ kṛtakarmāṇaṃ yauvarājye 'bhyaṣecayat || tatas tair eva sahito rāmaḥ saumitriṇā saha || yathāgatena mārgeṇa prayayau svapuraṃ prati || ayodhyāṃ sa samāsādya purīṃ rāṣṭrapatis tataḥ || bharatāya hanūmantaṃ dūtaṃ prasthāpayat tadā || lakṣayitveṅgitaṃ sarvaṃ priyaṃ tasmai nivedya ca || vāyuputre punaḥ prāpte nandigrāmam upāgamat || sa tatra maladigdhāṅgaṃ bharataṃ cīravāsasam || agrataḥ pāduke kṛtvā dadarśāsīnam āsane || sametya bharatenātha śatrughnena ca vīryavān || rāghavaḥ sahasaumitrir mumude bharatarṣabha || tathā bharataśatrughnau sametau guruṇā tadā || vaidehyā darśanenobhau praharṣaṃ samavāpatuḥ || tasmai tad bharato rājyam āgatāyābhisatkṛtam || nyāsaṃ niryātayām āsa yuktaḥ paramayā mudā || tatas taṃ vaiṣṇave śūraṃ nakṣatre 'bhimate 'hani || vasiṣṭho vāmadevaś ca sahitāv abhyaṣiñcatām || so 'bhiṣiktaḥ kapiśreṣṭhaṃ sugrīvaṃ sasuhṛjjanam || vibhīṣaṇaṃ ca paulastyam anvajānād gṛhān prati || abhyarcya vividhai ratnaiḥ prītiyuktau mudā yutau || samādhāyetikartavyaṃ duḥkhena visasarja ha || puṣpakaṃ ca vimānaṃ tat pūjayitvā sa rāghavaḥ || prādād vaiśravaṇāyaiva prītyā sa raghunandanaḥ || tato devarṣisahitaḥ saritaṃ gomatīm anu || daśāśvamedhān ājahre jārūthyān sa nirargalān ||Рама с Ситой впереди, Лакшманой, Сугривой, ванарами и Вибхишаной устраивает защиту Ланки и снова переходит океан по мосту; на сияющей летающей колеснице Пушпака, идущей по желанию, он возвращается, показывает Вайдехи лес, останавливается у берега моря, где прежде лежал, и там живет со всеми ванарами; затем он собирает их, почитает, насыщает дарами и отпускает; с Сугривой он приходит в Кишкиндху, помазывает Ангаду ювараджей и тем же путем идет в свой город; достигнув Айодхьи, он посылает Ханумана к Бхарате, затем приходит в Нандиграму и видит Бхарату в коре и грязи, сидящего перед сандалиями; Рама радуется встрече с Бхаратой и Шатругхной, а те радуются ему и Сите; Бхарата возвращает ему царство как доверенное; Васиштха и Вамадева помазывают Раму в благоприятный день; Рама отпускает домой Сугриву с друзьями и Вибхишану, почтив их драгоценностями, возвращает Пушпаку Вайшраване и на Гомати совершает десять беспрепятственных ашвамедх.

Translation

Рама с Ситой впереди, Лакшманой, Сугривой, всеми ванарами и Вибхишаной устроил защиту Ланки и снова перешел океан по мосту. На сияющей летающей колеснице Пушпака, движущейся по желанию, он возвращался, показывая Вайдехи лес. У берега моря, где прежде лежал, он остановился и жил со всеми ванарами. Затем собрал их, почтил, насытил дарами и отпустил. С Сугривой он пришел в Кишкиндху, помазал Ангаду ювараджей и тем же путем отправился в свой город. Достигнув Айодхьи, он послал Ханумана к Бхарате, а затем пришел в Нандиграму и увидел Бхарату в коре и грязи, сидящего перед сандалиями. Рама радовался встрече с Бхаратой и Шатругхной, а те радовались ему и Сите. Бхарата вернул ему царство как доверенное. Васиштха и Вамадева помазали Раму в благоприятный день. Рама отпустил домой Сугриву с друзьями и Вибхишану, почтив их драгоценностями, вернул Пушпаку Вайшраване и на Гомати совершил десять беспрепятственных ашвамедх».

Commentary

Возвращение Рамы завершает круг: сандалии уступают место самому царю, союзники получают честь, а власть снова соединяется с дхармой.

Version

6c602387c436 · published Jun 18, 2026, 7:42:12 AM UTC