अवियोगं च पश्यामस्त्यागादस्मात्सुतेन हि । नार्याः कल्याणचित्तया नापदः संति कुत्रचित्
दृष्ट्वा गोपीजनं सर्वं परिक्रम्य च गोकुलम् । नंदा संप्रस्थिता देवान् वृक्षांश्चापि च सा पुनः
क्षितिं वरुणमग्मिं च वायुं चापि निशाकरम् । दशदिग्देवतावृक्षान्नक्षत्राणि ग्रहैः सह
सर्वान्विज्ञापयामास प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । ये संश्रिता वने सिद्धाः सर्वाश्च वनदेवताः
वने चरंतं च तृणं ते रक्षंतु सुतं मम । चंपकाशोकपुन्नागाः सरलार्जुनकिंशुकाः
शृण्वंतु पादपाः सर्वे संदेशं मम विक्लवम् । वत्समेकाकिनं दीनं चरंतं विषमे वने
रक्षध्वं वत्सकं बालं स्नेहात्पुत्रमिवौरसम् । मात्रा पित्रा विहीनं च अनाथं दीनमानसम्
विचरंतमिमां भूमिं क्रंदमानं सुदुःखितम् । तस्येह क्रंदमानस्य मत्पुत्रस्य महावने
महाशोकाभिभूतस्य क्षुत्पिपासातुरस्य च । शून्यस्यैकाकिनः सर्व जगच्छून्यं प्रपश्यतः
चरमाणस्य कर्तव्यं सानुक्रोशैस्तु रक्षणम् । संदिश्य नंदा प्रीत्यैवं पुत्रस्नेहवशं गता
शोकाग्निना च संदीप्ता विच्छिन्ना पुत्रदर्शने । वियुक्ता चक्रवाकीव लतेव पतिता तरोः
अंधेव दृष्टिरहिता प्रस्खलंती पदे पदे । अगच्छत्सा पुनस्तत्र यत्रासौ पिशिताशनः
आस्ते विस्फूर्जितमुखस्तीक्ष्णदंष्ट्रो भयावहः । तावत्तस्याः सुतो वत्स ऊर्ध्वपुच्छोऽतिवेगवान्
आगत्य मातुरग्रेऽसौ मृगेद्रस्याग्रतो भवत् । आगतं तु सुतं दृष्ट्वा मृत्युं तमग्रतः स्थितम्
व्याघ्रं दृष्ट्वा तु सा धेनुरिदं वचनमब्रवीत् । भो भो मृगेंद्रागताहं सत्यधर्मब्रते स्थिता
कुरुतृप्ति यथाकाममस्मन्मांसेन सांप्रतम् । संतर्पयस्व भूतानि पिब त्वं शोणितं मम
मृतायां तु मयि त्वं भो भक्षयेमं तु बालकम् । द्वीप्युवाच स्वागतं तव कल्याणि धेनुके सत्यवादिनि
नहि सत्यवतां किंचिदशुभं भवति क्वचित् । त्वयोक्तं धेनुके पूर्व सत्यं प्रत्यागमे पुनः
तेन मे कौतुकं प्राप्तं प्राप्तागच्छेत्कथं पुनः । तव सत्यपरीक्षार्थं प्रेषितासि मया पुनः
अन्यथा मां समासाद्य जीवंती यास्यसे कथम् । यच्च नः कौतुकं जातं सत्यमन्वेषणं मम
तस्मादनेन सत्येन मुक्तासि च मयाधुना । भगिनी भवती मह्यां भागिनेयः सुतस्तव
दत्तोपदेशस्य शुभे मम पापिष्ठकर्मणः । सत्ये प्रतिष्ठिता लोका धर्मः सत्ये प्रतिष्ठितः
सत्येन गौः क्षीरधारां प्रमुंचति हविःप्रियाम् । स वै धन्यतमो गोपो यस्त्वतक्षीरेण जीवति
भूमिप्रदेशा धन्यास्ते सतृणा वीरुधः शुभे । ते धन्याश्च कृतार्थाश्च तैरेव सुकृतं कृतम्
तैराप्तं जन्मनः सारं ये पिबंति पयस्तव । मृगेंद्रः प्रत्ययं गत्वा विस्मयं परमं गतः
प्रत्यादेशोऽयमस्माकं सत्यं देवैः प्रदर्शितः । सत्यमिष्टं गवां दृष्ट्वा न मे वाञ्छास्ति जीवितुम्
तत्करिष्याम्यहं कर्म येन मुच्येय किल्विषात् । मया जीवसहस्राणि भक्षितानि शतानि च
गतिं कामिह गच्छामि दृष्ट्वा गोः सत्यमीदृशम् । अहं पापो दुराचारो नृशंसो जीवघातकः
कांस्तुलोकानगमिष्यामि कृत्वा कर्म सुदारुणम् । गमिष्ये पुण्यतीर्थानि करिष्ये पापशोधनम्
पतिष्ये गिरिमारुह्य प्रवेक्ष्ये वा हुताशनम् । धेनोद्य यन्मयाकार्यं तपः पापाद्विशुद्धये
तदादिशस्व संक्षेपान्न कालो विस्तरस्य तु । धेनुरुवाच तपः कृते प्रशंसंति त्रेतायां ज्ञानमेव च
द्वापरे यज्ञमित्याहुदनमेकं कलौ युगे । सर्वेषामेव दानानामिदमेवैकमुत्तमम्
अभयं सर्वभूतानां नास्ति दानमतः परम् । चराचराणां भूतानामभयं यः प्रयच्छति
स च सर्वभयान्मुक्तः परंब्रह्माधिगच्छति । नास्त्यहिसां समं दानं नास्त्यहिंसासमं तपः
यथा हस्तिपदेष्वन्यत्पदं सर्वं प्रलीयते । सर्वे धर्मास्तथा व्याघ्र प्रलीयंते ह्यहिंसया
aviyogaṃ ca paśyāmastyāgādasmātsutena hi | nāryāḥ kalyāṇacittayā nāpadaḥ saṃti kutracit
dṛṣṭvā gopījanaṃ sarvaṃ parikramya ca gokulam | naṃdā saṃprasthitā devān vṛkṣāṃścāpi ca sā punaḥ
kṣitiṃ varuṇamagmiṃ ca vāyuṃ cāpi niśākaram | daśadigdevatāvṛkṣānnakṣatrāṇi grahaiḥ saha
sarvānvijñāpayāmāsa praṇipatya muhurmuhuḥ | ye saṃśritā vane siddhāḥ sarvāśca vanadevatāḥ
vane caraṃtaṃ ca tṛṇaṃ te rakṣaṃtu sutaṃ mama | caṃpakāśokapunnāgāḥ saralārjunakiṃśukāḥ
śṛṇvaṃtu pādapāḥ sarve saṃdeśaṃ mama viklavam | vatsamekākinaṃ dīnaṃ caraṃtaṃ viṣame vane
rakṣadhvaṃ vatsakaṃ bālaṃ snehātputramivaurasam | mātrā pitrā vihīnaṃ ca anāthaṃ dīnamānasam
vicaraṃtamimāṃ bhūmiṃ kraṃdamānaṃ suduḥkhitam | tasyeha kraṃdamānasya matputrasya mahāvane
mahāśokābhibhūtasya kṣutpipāsāturasya ca | śūnyasyaikākinaḥ sarva jagacchūnyaṃ prapaśyataḥ
caramāṇasya kartavyaṃ sānukrośaistu rakṣaṇam | saṃdiśya naṃdā prītyaivaṃ putrasnehavaśaṃ gatā
śokāgninā ca saṃdīptā vicchinnā putradarśane | viyuktā cakravākīva lateva patitā taroḥ
aṃdheva dṛṣṭirahitā praskhalaṃtī pade pade | agacchatsā punastatra yatrāsau piśitāśanaḥ
āste visphūrjitamukhastīkṣṇadaṃṣṭro bhayāvahaḥ | tāvattasyāḥ suto vatsa ūrdhvapuccho'tivegavān
āgatya māturagre'sau mṛgedrasyāgrato bhavat | āgataṃ tu sutaṃ dṛṣṭvā mṛtyuṃ tamagrataḥ sthitam
vyāghraṃ dṛṣṭvā tu sā dhenuridaṃ vacanamabravīt | bho bho mṛgeṃdrāgatāhaṃ satyadharmabrate sthitā
kurutṛpti yathākāmamasmanmāṃsena sāṃpratam | saṃtarpayasva bhūtāni piba tvaṃ śoṇitaṃ mama
mṛtāyāṃ tu mayi tvaṃ bho bhakṣayemaṃ tu bālakam | dvīpyuvāca svāgataṃ tava kalyāṇi dhenuke satyavādini
nahi satyavatāṃ kiṃcidaśubhaṃ bhavati kvacit | tvayoktaṃ dhenuke pūrva satyaṃ pratyāgame punaḥ
tena me kautukaṃ prāptaṃ prāptāgacchetkathaṃ punaḥ | tava satyaparīkṣārthaṃ preṣitāsi mayā punaḥ
anyathā māṃ samāsādya jīvaṃtī yāsyase katham | yacca naḥ kautukaṃ jātaṃ satyamanveṣaṇaṃ mama
tasmādanena satyena muktāsi ca mayādhunā | bhaginī bhavatī mahyāṃ bhāgineyaḥ sutastava
dattopadeśasya śubhe mama pāpiṣṭhakarmaṇaḥ | satye pratiṣṭhitā lokā dharmaḥ satye pratiṣṭhitaḥ
satyena gauḥ kṣīradhārāṃ pramuṃcati haviḥpriyām | sa vai dhanyatamo gopo yastvatakṣīreṇa jīvati
bhūmipradeśā dhanyāste satṛṇā vīrudhaḥ śubhe | te dhanyāśca kṛtārthāśca taireva sukṛtaṃ kṛtam
tairāptaṃ janmanaḥ sāraṃ ye pibaṃti payastava | mṛgeṃdraḥ pratyayaṃ gatvā vismayaṃ paramaṃ gataḥ
pratyādeśo'yamasmākaṃ satyaṃ devaiḥ pradarśitaḥ | satyamiṣṭaṃ gavāṃ dṛṣṭvā na me vāñchāsti jīvitum
tatkariṣyāmyahaṃ karma yena mucyeya kilviṣāt | mayā jīvasahasrāṇi bhakṣitāni śatāni ca
gatiṃ kāmiha gacchāmi dṛṣṭvā goḥ satyamīdṛśam | ahaṃ pāpo durācāro nṛśaṃso jīvaghātakaḥ
kāṃstulokānagamiṣyāmi kṛtvā karma sudāruṇam | gamiṣye puṇyatīrthāni kariṣye pāpaśodhanam
patiṣye girimāruhya pravekṣye vā hutāśanam | dhenodya yanmayākāryaṃ tapaḥ pāpādviśuddhaye
tadādiśasva saṃkṣepānna kālo vistarasya tu | dhenuruvāca tapaḥ kṛte praśaṃsaṃti tretāyāṃ jñānameva ca
dvāpare yajñamityāhudanamekaṃ kalau yuge | sarveṣāmeva dānānāmidamevaikamuttamam
abhayaṃ sarvabhūtānāṃ nāsti dānamataḥ param | carācarāṇāṃ bhūtānāmabhayaṃ yaḥ prayacchati
sa ca sarvabhayānmuktaḥ paraṃbrahmādhigacchati | nāstyahisāṃ samaṃ dānaṃ nāstyahiṃsāsamaṃ tapaḥ
yathā hastipadeṣvanyatpadaṃ sarvaṃ pralīyate | sarve dharmāstathā vyāghra pralīyaṃte hyahiṃsayā
«„И неразлучение с сыном видим мы от этого отречения твоего: у жены с благим сердцем нигде нет беды“. Увидев всех пастушек и обойдя коровий стан, Нанда отправилась — и вновь [упросила] богов и деревья: землю, Варуну, Агни, Ваю и месяц, божеств десяти сторон и деревья, созвездия вместе с планетами — всех упросила, кланяясь снова и снова: „Сиддхи, живущие в лесу, и все лесные божества — да хранят они сына моего, щиплющего траву в лесу. Чампаки, ашоки, пуннаги, саралы, арджуны, киншуки — да услышат все деревья мой скорбный наказ: телёнка, одинокого и жалкого, бродящего в опасном лесу, — храните телёночка малого из любви, как родного сына; лишённого матери и отца, беззащитного, с поникшим сердцем, бродящего по этой земле, кричащего, весьма скорбного. Сына моего здесь, в великом лесу, одолеваемого великою скорбью, мучимого голодом и жаждою, опустошённого, одинокого, видящего мир пустым, бродящего, — сострадательными должно быть творимо хранение“. Наказав так с любовью, Нанда, пришедшая во власть любви к сыну, сожигаемая огнём скорби, отсечённая от свидания с сыном, — как разлучённая чакравака, как лиана, упавшая с дерева, как слепая, лишённая зрения, спотыкаясь на каждом шагу, — пошла вновь туда, где пребывает тот мясоед с оскаленной пастью, с острыми клыками, наводящий страх. Тем временем сын её, телёнок, с задранным хвостом, весьма быстрый, прибежав, встал впереди матери, перед владыкою зверей. Увидев пришедшего и ту смерть, стоящую впереди, корова сказала тигру такое слово: „Эй, эй, о владыка зверей! Пришла я, стоящая в обете правды и дхармы. Сотвори ныне насыщение мясом моим, как желаешь; насыть существа, пей кровь мою. А когда я умру, съешь и это дитя“. Барс сказал: „Добро пожаловать тебе, о благая, правдивая корова! Ведь у правдивых никогда не бывает ничего дурного. Тобою прежде сказано было правдою о возвращении — и явилось у меня любопытство: как пришедшая придёт вновь? Ради испытания правды твоей отпущена ты была мною; иначе, встретив меня, как ушла бы ты живая? И какое родилось у нас любопытство — то было моё искание правды. Потому этою правдою отпущена ты мною ныне: сестра ты мне, и сын твой — племянник мне, получившему наставление, о благая, — мне, грешнейшему в делах. На правде утверждены миры, на правде утверждена дхарма; правдою корова источает струю молока, любезную для возлияния. Счастливейший тот пастух, кто живёт твоим молоком; счастливы те клочки земли с травою и побеги — достигли они цели, ими сделано доброе дело. Ими обретена суть рождения — теми, кто пьёт твоё молоко“. Придя к доверию, владыка зверей пришёл в высшее изумление: „Это указание нам показано богами. Увидев правду, желанную коровам, нет у меня желания жить. То дело совершу я, которым избавлюсь от скверны. Мною съедены тысячи и сотни живых; к какой участи иду я здесь, увидев таковую правду коровы? Я грешник, беззаконный, жестокий, убийца живых; в какие миры пойду я, совершив весьма жестокое? Пойду я в святые тиртхи, совершу очищение от греха; взойдя на гору, брошусь [вниз] или войду в огонь. О корова, что ныне должно быть мною сделано — подвиг ради очищения от греха? То укажи вкратце: не время для подробности“. Корова сказала: „В Криту хвалят подвиг, в Трету — знание, в Двапару говорят — жертву, а в Кали-югу одно даяние. И из всех даяний одно наилучшее — безопасность всем существам: нет даяния выше этого. Кто дарует движущимся и неподвижным существам [безопасность], тот, избавленный от всякого страха, достигает высшего Брахмана. Нет даяния, равного невреждению, нет подвига, равного невреждению. Как в след слона вмещается всякий иной след, так, о тигр, все дхармы вмещаются в невреждение“».
f9a10dc6882d · published Sep 3, 2026, 4:13:27 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Тигр объявляет, что отпускал её ради испытания. Так он спасает и её, и своё достоинство; и тут же называет сестрою, а телёнка племянником — родство вместо добычи.
Обращение её к деревьям поимённо — чампака, ашока, пуннага — самое трогательное место главы. У неё нет никого, кому поручить сына, и она поручает его лесу.
И ответ на вопрос «что мне делать?» дан не покаянием и не постом: безопасность всем существам. Хищнику предложено единственное, что он может дать, — не убивать.