Bhakti-rasāmṛta-śeṣa
Prakāśa 2: The Sentence and the Powers of the Word2.9Jīva Gosvāmī
23 / 253
Linux
Pasar páginas
Bhakti-rasāmṛta-śeṣa · 2.9
॥
Devanāgarī

अथ लक्षणा—मुख्यार्थबाधे तद्युक्तो ययान्योऽर्थः प्रतीयते ।रूढेः प्रयोजनाद् वापि लक्षणा शक्तिर् अर्पिता ॥9॥शूरसेना हरिभक्ता इत्य् आदौ शूरसेनादिशब्दो देवविशेषे स्वार्थेऽसम्भवन् यया शब्दशक्त्या स्वसंयुक्तान् पुरुषादीन् प्रत्याययति, यया च यमुनायां घोष इत्य् आदौ यमुनादिशब्दो जलमयादिरूपार्थवाचकत्वात् प्रकृतेऽस्मभवन् स्वस्य सामीप्यादिसम्बन्धिनं तटादिकं बोधयति । सा शब्दस्यापिता स्वाभाविकतरा ईश्वरानुद्भाविता वा शक्तिर् लक्षणा नाम ।पूर्वत्र हेतू रूढिः प्रसिद्धिर् एव । उत्तरत्र यमुनातटे घोष इति प्रतिपादनालभ्यस्य शीतत्वपावनत्वाद्यतिशयस्य बोधनरूपं प्रयोजनं हेतुः । हेतुं विनापि यस्य कस्यचित् सम्बन्धिनोऽतिप्रसङ्गः स्यात् । अत उक्तं—रूढेः प्रयोजनाद् वापीति ।केचित् तु कर्मणि कुशलः इति रूढाव् उदाहरन्ति । तेषाम् अयम् अभिप्रायः—कुशं लाति इति व्युत्पत्तिलभ्यः कुशग्राहिरूपो मुख्योऽर्थः प्रकृतेऽसम्भवन् विवेकत्वसम्बन्धिनं दक्षरूपम् अर्थं बोधयतीति । एतद् अन्ये न क्षयन्ते । कुशग्राहिरूपस्यार्थस्य व्युत्पत्तिलभ्यत्वेऽपि दक्षरूपस्यैव मुख्यार्थत्वात् ।अन्यद् धि शब्दानां व्युत्पत्तिनिमित्तम् । अन्यच् च प्रवृत्तिनिमित्तम् । इति व्युत्पत्तिलभ्यस्य मुख्यार्थत्वे गौः शेते इत्य् अत्रापि लक्षणा स्यात् । गमेर् डोः इति गमधातोर् डोप्रत्ययेन व्युत्पादितस्य गोशब्दस्य शयनकालेऽपि प्रयोगात् ।

Transliteración (IAST)

atha lakṣaṇā—mukhyārtha-bādhe tad-yukto yayānyo’rthaḥ pratīyate |rūḍheḥ prayojanād vāpi lakṣaṇā śaktir arpitā ||9||śūrasenā hari-bhaktā ity ādau śūrasenādi-śabdo deva-viśeṣe svārthe’sambhavan yayā śabda-śaktyā sva-saṁyuktān puruṣādīn pratyāyayati, yayā ca yamunāyāṁ ghoṣa ity ādau yamunādi-śabdo jala-mayādi-rūpārtha-vācakatvāt prakṛte’smabhavan svasya sāmīpyādi-sambandhinaṁ taṭādikaṁ bodhayati | sā śabdasyāpitā svābhāvikatarā īśvarānudbhāvitā vā śaktir lakṣaṇā nāma |pūrvatra hetū rūḍhiḥ prasiddhir eva | uttaratra yamunā-taṭe ghoṣa iti pratipādanālabhyasya śītatva-pāvanatvādy-atiśayasya bodhana-rūpaṁ prayojanaṁ hetuḥ | hetuṁ vināpi yasya kasyacit sambandhino’tiprasaṅgaḥ syāt | ata uktaṁ—rūḍheḥ prayojanād vāpīti |kecit tu karmaṇi kuśalaḥ iti rūḍhāv udāharanti | teṣām ayam abhiprāyaḥ—kuśaṁ lāti iti vyutpatti-labhyaḥ kuśagrāhi-rūpo mukhyo’rthaḥ prakṛte’sambhavan vivekatva-sambandhinaṁ dakṣa-rūpam arthaṁ bodhayatīti | etad anye na kṣayante | kuśa-grāhi-rūpasyārthasya vyutpatti-labhyatve’pi dakṣa-rūpasyaiva mukhyārthatvāt |anyad dhi śabdānāṁ vyutpatti-nimittam | anyac ca pravṛtti-nimittam | iti vyutpatti-labhyasya mukhyārthatve gauḥ śete ity atrāpi lakṣaṇā syāt | gamer ḍoḥ iti gama-dhātor ḍo-pratyayena vyutpāditasya go-śabdasya śayana-kāle’pi prayogāt |

metro no identificado

Palabra por palabra
SánscritoIASTSignificado
मुख्यार्थ-बाधेmukhyārtha-bādheпри невозможности главного смысла
तद्-युक्तोtad-yuktoсвязанный с ним
ययान्योऽर्थःyayānyo’rthaḥкоторой другой смысл
प्रतीयतेpratīyateпостигается,
रूढेःrūḍheḥпо обычаю
प्रयोजनाद्prayojanādради цели
वापिvāpiили же, —
लक्षणाlakṣaṇāуказание,
शक्तिर्śaktirсила
अर्पिताarpitāприданная
Traducción

Теперь об указании. Когда главный смысл невозможен, сила, которой постигается другой, связанный с ним смысл — по обычаю или ради некой цели, — есть указание, приданная слову сила. Во фразе «Шурасены преданы Хари» слово «шурасены», которое прямо значит страну и к преданности неприложимо, той силой слова, о которой идёт речь, указывает на связанных с этой страной людей. И во фразе «пастушья деревня на Ямуне» слово «Ямуна», прямо означающее водный поток, в этом смысле невозможно и указывает на связанный с ним соседством берег. Эта сила слова, приданная ему, менее природная или не установленная Богом, и зовётся указанием. В первом случае причина — обычай, то есть устоявшееся употребление. Во втором причина — цель: передать особенную прохладу, чистоту и прочее, чего не передать словами «на берегу Ямуны». Если бы причины не требовалось, указывать можно было бы на всё, что как-то связано, и было бы безмерное расширение. Поэтому и сказано: «по обычаю или ради цели». Некоторые приводят как пример обычая «кушала в деле». Их мысль такова: прямой смысл «берущий траву куша», полученный из разбора слова, здесь невозможен и указывает на связанный с ним смысл «умелый». Другие этого не принимают: хотя смысл «берущий кушу» получается из разбора, главный смысл слова — именно «умелый». Ведь одно — основание, по которому слово образовано, и другое — основание, по которому его употребляют. Если бы главным считался смысл, полученный разбором, то и во фразе «корова лежит» было бы указание: слово «го» образовано от корня «гам» — «идти», а употребляется и тогда, когда корова лежит.

Versión

84bc8edde9e5 · publicado 24 sept 2026, 12:40:03 UTC

Disponible enRU

Pasa de verso en verso con