समान-नाम-रूपत्वाच् चावृत्ताव् अप्य् अविरोधो दर्शनात् स्मृतेश् च
samāna-nāma-rūpatvāc cāvṛttāv apy avirodho darśanāt smṛteś ca
И в круговороте [великих творений] нет противоречия: имена и формы те же; по шрути и смрити.
स्याद् एतत् । वेद-शब्द-स्मृत्याकृत्य्-अनुस्मृता देवादि-विग्रह-सृष्टिर् या विधातुः श्राव्यते सा किल नैमित्तिक-प्रलयान्ते स्यात् प्राकृतिक-प्रलये तु प्राकृतिकाद् इतरस्य सर्वस्य विनाशोक्तेस् तस्य तादृशी सृष्टिः कथं स्यात् कथं वा वेदस्य नित्यत्वम् इति चेत्, तत्राह—
समान-नाम-रूपत्वाच् चावृत्ताव् अप्य् अविरोधो दर्शनात् स्मृतेश् च ॥
शङ्का-च्छेदाय च-शब्दः । आवृत्तौ महा-प्रलयात् परस्याम् आदि-सृष्टाव् अपि वेद-शब्दे न विरोधः । कुतः ? समानेति । पूर्वोक्त-तुल्य-नाम-रूप-संस्थानत्वाद् इत्य् अर्थः । महा-प्रलये वेदास् तद् वाच्यास् तत्-तद्-आकृतयश् च नित्याः पदार्थाः स-शक्तिके श्री-हराव् एकीभावम् आपन्नास् तिष्ठन्ति । अथ तस्मिन् सिसृक्षौ सति ततोऽभिव्यज्यन्ते । तैर् वेद-शब्दैस् तत्-तद्-आकृति-पर्यालोचन-पूर्विका तत्-तद्-व्यक्ति-सृष्टिः श्री-हरेश् चतुर्मुखस्य च स्यात् । घटादि-शब्दैः पूर्व-घटाद्य्-आकृति-विमर्शिनः कुलालस्य पूर्व-सद्र्शी घटादि-सृष्टिर् यथेत्य् उत्तर-सृष्टानां पूर्व-सृष्टेस् तौल्यम् । एवं च नैमित्तिक-प्रलयान्तवत् महा-प्रलयान्तेऽपि तादृक् सृष्टिर् भवेद् एवेति ।
इदं कुतोऽवगतं ? तत्राह—दर्शनाद् इति । दर्शनं तावत्—आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीन् नान्यत् किंचन मिषत् । स ईक्षत लोकान् नु सृजै [] इति, यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश् च प्रहिणोति तस्मै [श्वे.उ. 6.18], सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथा-पूर्वम् अकल्पयत् [ऋ.वे. 10.190.3] इत्य् आदि ।
स्मृतिश् च—
न्यग्रोधः सुमहान् अल्पे यथा बीजे व्यवस्थितः ।
संयमे विश्वम् अखिलं बीज-भूते तथा त्वयि ॥ [वि.पु. 1.13.66] इति ।
नारायणः परो देवस् तस्माज् जातश् चतुर्मुखः ॥ इति ।
तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये [भा.पु. 1.1.1] इति चैवम् आद्या ।
अयम् अत्र निष्कर्षः । सर्वेश्वरो भगवान् महा-प्रलयान्ते यथा-पूर्वं विश्वं विचिन्तयन् बहु स्याम् इति सङ्कल्प्य सूक्ष्मात्मना स्वस्मिन् विलीनं भोक्तृ-भोग्य-समुदायं विभज्य महद्-आदि-ब्रह्म-पर्यन्तम् अण्डं पूर्ववन् निर्माय वेदांश् च पूर्वानुपूर्विकान् आविर्भाव्य मनसैव तान् ब्रह्माणम् अध्याप्य च पूर्ववद् देवादि-रूप-विश्व-सृष्टौ तं विनियुङ्क्ते, स्वयं च तद् अन्तर्नियमयन्न् अवतिष्ठते । सोऽपि तद्-अनुग्रह-लब्ध-सार्वज्ञ्य-वीर्यो वेदैस् तत्-तद्-आकृतीर् विमृश्य पूर्वदेवादि-तुल्यांस् तान् सृजतीति । तद् एवम् इन्द्रादि-शब्दात्मनो वेदस्येन्द्राद्य्-अर्थाकृतेश् च सदातनत्वात् तयोः सम्बन्धेऽपि तथात्वं सिद्धम् इति शब्देऽपि न कोऽपि विरोधः । तथा च देवादीनां सामर्थ्यादि-सम्भवात् तेषाम् अपि ब्रह्मोपासनाधिकारः सिद्धः । देवाद्य्-अधिकारेऽपि नाङ्गुष्ठ-मात्र-श्रुतिर् विरुद्धा । तद्-अङ्गुष्ठ-प्रतिमत्वेन तत्-सिद्धेः ॥30॥
syād etat | veda-śabda-smṛtyākṛty-anusmṛtā devādi-vigraha-sṛṣṭir yā vidhātuḥ śrāvyate sā kila naimittika-pralayānte syāt prākṛtika-pralaye tu prākṛtikād itarasya sarvasya vināśoktes tasya tādṛśī sṛṣṭiḥ kathaṁ syāt kathaṁ vā vedasya nityatvam iti cet, tatrāha—
samāna-nāma-rūpatvāc cāvṛttāv apy avirodho darśanāt smṛteś ca ||
śaṅkā-cchedāya ca-śabdaḥ | āvṛttau mahā-pralayāt parasyām ādi-sṛṣṭāv api veda-śabde na virodhaḥ | kutaḥ ? samāneti | pūrvokta-tulya-nāma-rūpa-saṁsthānatvād ity arthaḥ | mahā-pralaye vedās tad vācyās tat-tad-ākṛtayaś ca nityāḥ padārthāḥ sa-śaktike śrī-harāv ekībhāvam āpannās tiṣṭhanti | atha tasmin sisṛkṣau sati tato'bhivyajyante | tair veda-śabdais tat-tad-ākṛti-paryālocana-pūrvikā tat-tad-vyakti-sṛṣṭiḥ śrī-hareś caturmukhasya ca syāt | ghaṭādi-śabdaiḥ pūrva-ghaṭādy-ākṛti-vimarśinaḥ kulālasya pūrva-sadrśī ghaṭādi-sṛṣṭir yathety uttara-sṛṣṭānāṁ pūrva-sṛṣṭes taulyam | evaṁ ca naimittika-pralayāntavat mahā-pralayānte'pi tādṛk sṛṣṭir bhaved eveti |
idaṁ kuto'vagataṁ ? tatrāha—darśanād iti | darśanaṁ tāvat—ātmā vā idam eka evāgra āsīn nānyat kiṁcana miṣat | sa īkṣata lokān nu sṛjai [] iti, yo brahmāṇaṁ vidadhāti pūrvaṁ yo vai vedāṁś ca prahiṇoti tasmai [śve.u. 6.18], sūryācandramasau dhātā yathā-pūrvam akalpayat [ṛ.ve. 10.190.3] ity ādi |
smṛtiś ca—
nyagrodhaḥ sumahān alpe yathā bīje vyavasthitaḥ |
saṁyame viśvam akhilaṁ bīja-bhūte tathā tvayi || [vi.pu. 1.13.66] iti |
nārāyaṇaḥ paro devas tasmāj jātaś caturmukhaḥ || iti |
tene brahma hṛdā ya ādikavaye [bhā.pu. 1.1.1] iti caivam ādyā |
ayam atra niṣkarṣaḥ | sarveśvaro bhagavān mahā-pralayānte yathā-pūrvaṁ viśvaṁ vicintayan bahu syām iti saṅkalpya sūkṣmātmanā svasmin vilīnaṁ bhoktṛ-bhogya-samudāyaṁ vibhajya mahad-ādi-brahma-paryantam aṇḍaṁ pūrvavan nirmāya vedāṁś ca pūrvānupūrvikān āvirbhāvya manasaiva tān brahmāṇam adhyāpya ca pūrvavad devādi-rūpa-viśva-sṛṣṭau taṁ viniyuṅkte, svayaṁ ca tad antarniyamayann avatiṣṭhate | so'pi tad-anugraha-labdha-sārvajñya-vīryo vedais tat-tad-ākṛtīr vimṛśya pūrvadevādi-tulyāṁs tān sṛjatīti | tad evam indrādi-śabdātmano vedasyendrādy-arthākṛteś ca sadātanatvāt tayoḥ sambandhe'pi tathātvaṁ siddham iti śabde'pi na ko'pi virodhaḥ | tathā ca devādīnāṁ sāmarthyādi-sambhavāt teṣām api brahmopāsanādhikāraḥ siddhaḥ | devādy-adhikāre'pi nāṅguṣṭha-mātra-śrutir viruddhā | tad-aṅguṣṭha-pratimatvena tat-siddheḥ ||30||
345fc65c11ea · publicado 27 jul 2026, 4:14:43 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Пусть так, [но скажут]: слышимое творение Творцом тел богов — через образцы, помнимые по словам Веды, — возможно после наймиттика-пралаи; в пракритика-пралае же речено уничтожение всего, кроме пракрити, — как настанет такое творение и как [устоит] вечность Веды? На это говорит:
«И по одинаковости имён и форм в круговороте нет противоречия: по виденью и смрити».
И в круговороте — в первотворении после маха-пралаи — нет противоречия в слове Веды. Почему? «Одинаковости»: строение имён и форм равно прежде сказанному. В маха-пралае Веды, их означаемые и те образцы — вечные сущности — пребывают, пришед к единению, в Шри-Хари с Его шакти. Когда же Он восхощет творить, из Него проявляются; и теми словами Веды, с предшествующим обозрением тех образцов, настаёт творение тех и тех особей — у Шри-Хари и у Четырёхликого: как у горшечника, обдумывающего прежние образцы горшков, — творение горшков, подобных прежним; таково равенство сотворённого после — прежнему. И так, как после наймиттика-пралаи, — и после маха-пралаи будет такое же творение.
Откуда это узнано? «Из виденья»: «Атман поистине один был вначале; ничто иное не мигало; Он воззрел: сотворю-ка миры»; «кто прежде творит Брахму и кто посылает ему Веды» [Шветашватара 6.18]; «солнце и луну Установитель устроил как прежде» [Ригведа 10.190.3] — и прочее. И смрити: «Как великий баньян пребывает в малом семени, так в свёртывании вся вселенная — в Тебе, семени»; «Нараяна — высший бог; от Него рождён Четырёхликий»; «кто Веду — сердцем — [вложил] изначальному поэту…» [Бхагавата 1.1.1] — и подобные.
Вот здешняя выжимка: Всевладыка Бхагаван после маха-пралаи, обдумывая вселенную как прежде, замыслив «стану многим», разделив растворённую в Нём тонкой природой совокупность вкушающих и вкушаемого, создав, как прежде, яйцо от махата до Брахмы, явив Веды в прежнем порядке и умом преподав их Брахме, — как прежде, поставляет его на творение мира богов и прочих, а Сам пребывает, правя изнутри него. И тот, обретя Его милостью всезнание и мощь, обдумав по Ведам те образцы, творит их — равных прежним. Итак: Веда, сущая словами «Индра» и прочими, и образец-смысл «Индра» — всегдашни, и такова же их связь; и в слове нет никакого противоречия. Итак, раз у богов возможны способность и прочее, утверждено их полномочие на почитание Брахмана; и шрути о пальце-мерности не нарушена: она сбывается мерой их пальца.