महाभारत
The Story of Cirakārī and the Virtue of Deliberation (The Story of Cirakārī and the Virtue of Long Deliberation)12.258.41-55
11193 / 15823
महाभारत · 12.258.41-55
देवनागरी

एवं विमृशतस् तस्य चिरकारितया बहु ॥
दीर्घः कालो व्यतिक्रान्तस् ततस् तस्यागमत् पिता ॥
मेधातिथिर् महाप्राज्ञो गौतमस् तपसि स्थितः ॥
विमृश्य तेन कालेन पत्न्याः संस्थाव्यतिक्रमम् ॥
सो ऽब्रवीद् दुःखसंतप्तो भृशम् अश्रूणि वर्तयन् ॥
श्रुतधैर्यप्रसादेन पश्चात्तापम् उपागतः ॥
आश्रमं मम संप्राप्तस् त्रिलोकेशः पुरंदरः ॥
अतिथिव्रतम् आस्थाय ब्राह्मणं रूपम् आस्थितः ॥
समया सान्त्वितो वाग्भिः स्वागतेनाभिपूजितः ॥
अर्घ्यं पाद्यं च न्यायेन तयाभिप्रतिपादितः ॥
परवत्य् अस्मि चाप्य् उक्तः प्रणयिष्ये नयेन च ॥
अत्र चाकुशले जाते स्त्रियो नास्ति व्यतिक्रमः ॥
एवं न स्त्री न चैवाहं नाध्वगस् त्रिदशेश्वरः ॥
अपराध्यति धर्मस्य प्रमादस् त्व् अपराध्यति ॥
ईर्ष्याजं व्यसनं प्राहुस् तेन चैवोर्ध्वरेतसः ॥
ईर्ष्यया त्व् अहम् आक्षिप्तो मग्नो दुष्कृतसागरे ॥
हत्वा साध्वीं च नारीं च व्यसनित्वाच् च शासिताम् ॥
भर्तव्यत्वेन भार्यां च को नु मां तारयिष्यति ॥
अन्तरेण मयाज्ञप्तश् चिरकारी ह्य् उदारधीः ॥
यद्य् अद्य चिरकारी स्यात् स मां त्रायेत पातकात् ॥
चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक ॥
यद्य् अद्य चिरकारी त्वं ततो ऽसि चिरकारिकः ॥
त्राहि मां मातरं चैव तपो यच् चार्जितं मया ॥
आत्मानं पातकेभ्यश् च भवाद्य चिरकारिकः ॥
सहजं चिरकारित्वं चिरप्राज्ञतया तव ॥
सफलं तत् तवाद्यास्तु भवाद्य चिरकारिकः ॥
चिरम् आशंसितो मात्रा चिरं गर्भेण धारितः ॥
सफलं चिरकारित्वं कुरु त्वं चिरकारिक ॥
चिरायते च संतापाच् चिरं स्वपिति वारितः ॥
आवयोश् चिरसंतापाद् अवेक्ष्य चिरकारिक ॥

लिप्यंतरण (IAST)

evaṃ vimṛśatas tasya cirakāritayā bahu ||
dīrghaḥ kālo vyatikrāntas tatas tasyāgamat pitā ||
medhātithir mahāprājño gautamas tapasi sthitaḥ ||
vimṛśya tena kālena patnyāḥ saṃsthāvyatikramam ||
so 'bravīd duḥkhasaṃtapto bhṛśam aśrūṇi vartayan ||
śrutadhairyaprasādena paścāttāpam upāgataḥ ||
āśramaṃ mama saṃprāptas trilokeśaḥ puraṃdaraḥ ||
atithivratam āsthāya brāhmaṇaṃ rūpam āsthitaḥ ||
samayā sāntvito vāgbhiḥ svāgatenābhipūjitaḥ ||
arghyaṃ pādyaṃ ca nyāyena tayābhipratipāditaḥ ||
paravaty asmi cāpy uktaḥ praṇayiṣye nayena ca ||
atra cākuśale jāte striyo nāsti vyatikramaḥ ||
evaṃ na strī na caivāhaṃ nādhvagas tridaśeśvaraḥ ||
aparādhyati dharmasya pramādas tv aparādhyati ||
īrṣyājaṃ vyasanaṃ prāhus tena caivordhvaretasaḥ ||
īrṣyayā tv aham ākṣipto magno duṣkṛtasāgare ||
hatvā sādhvīṃ ca nārīṃ ca vyasanitvāc ca śāsitām ||
bhartavyatvena bhāryāṃ ca ko nu māṃ tārayiṣyati ||
antareṇa mayājñaptaś cirakārī hy udāradhīḥ ||
yady adya cirakārī syāt sa māṃ trāyeta pātakāt ||
cirakārika bhadraṃ te bhadraṃ te cirakārika ||
yady adya cirakārī tvaṃ tato 'si cirakārikaḥ ||
trāhi māṃ mātaraṃ caiva tapo yac cārjitaṃ mayā ||
ātmānaṃ pātakebhyaś ca bhavādya cirakārikaḥ ||
sahajaṃ cirakāritvaṃ ciraprājñatayā tava ||
saphalaṃ tat tavādyāstu bhavādya cirakārikaḥ ||
ciram āśaṃsito mātrā ciraṃ garbheṇa dhāritaḥ ||
saphalaṃ cirakāritvaṃ kuru tvaṃ cirakārika ||
cirāyate ca saṃtāpāc ciraṃ svapiti vāritaḥ ||
āvayoś cirasaṃtāpād avekṣya cirakārika ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
एवम् विमृशतः तस्यevam vimṛśataḥ tasyaпока он так размышлял; обдумывал
चिरकारितया बहुcirakāritayā bahuиз-за большой медлительности; долготы
दीर्घः कालः व्यतिक्रान्तःdīrghaḥ kālaḥ vyatikrāntaḥдолгое время прошло; миновало
ततः तस्य आगमत् पिताtataḥ tasya āgamat pitāзатем пришёл его отец; вернулся
मेधातिथिः महा प्राज्ञःmedhātithiḥ mahā prājñaḥМедхатитхи, великомудрый; Гаутама
गौतमः तपसि स्थितःgautamaḥ tapasi sthitaḥГаутама, стоящий в тапасе; подвижник
विमृश्य तेन कालेनvimṛśya tena kālenaразмыслив за это время; обдумав
पत्न्याः संस्था व्यतिक्रमम्patnyāḥ saṃsthā vyatikramamнарушение положения жены; случившееся
सः अब्रवीत् दुःख संतप्तःsaḥ abravīt duḥkha saṃtaptaḥон сказал, сожжённый горем; мучимый
भृशम् अश्रूणि वर्तयन्bhṛśam aśrūṇi vartayanсильно проливая слёзы; роняя
श्रुत धैर्य प्रसादेनśruta dhairya prasādenaблагодаря ясности услышанного мужества; разума
पश्चात् तापम् उपागतःpaścāt tāpam upāgataḥпришёл к раскаянию; сожалению
आश्रमम् मम संप्राप्तःāśramam mama saṃprāptaḥв мой ашрам пришёл; прибыл
त्रिलोक ईशः पुरंदरःtriloka īśaḥ puraṃdaraḥвладыка трёх миров Пурандара; Индра
अतिथि व्रतम् आस्थायatithi vratam āsthāyaприняв обет гостя; роль
ब्राह्मणम् रूपम् आस्थितःbrāhmaṇam rūpam āsthitaḥприняв образ брахмана; форму
समया सान्त्वितः वाग्भिःsamayā sāntvitaḥ vāgbhiḥею вовремя успокоенный словами; ласковыми
स्वागतेन अभिपूजितःsvāgatena abhipūjitaḥприветствием почтённый; встреченный
अर्घ्यम् पाद्यम् च न्यायेनarghyam pādyam ca nyāyenaаргхья и падья по правилу; вода
तया अभिप्रतिपादितःtayā abhipratipāditaḥею были предложены; поднесены
परवती अस्मि च अपि उक्तःparavatī asmi ca api uktaḥи было сказано: я подвластна другому; замужем
प्रणयिष्ये नयेन चpraṇayiṣye nayena caи поступлю по правилу; должным образом
अत्र च अकुशले जातेatra ca akuśale jāteи здесь, если возникло неблагое; ошибка
स्त्रियः न अस्ति व्यतिक्रमःstriyaḥ na asti vyatikramaḥу женщины нет нарушения; преступления
एवम् न स्त्रीevam na strīтак не женщина; не виновна
न च एव अहम्na ca eva ahamи не я также; тоже
न अध्वगः त्रिदश ईश्वरःna adhvagaḥ tridaśa īśvaraḥи не путник, владыка богов; Индра
अपराध्यति धर्मस्यaparādhyati dharmasyaвиновен против дхармы; преступает
प्रमादः तु अपराध्यतिpramādaḥ tu aparādhyatiошибка же виновна; помрачение
ईर्ष्या जम् व्यसनम् प्राहुःīrṣyā jam vyasanam prāhuḥбеду называют рождённой ревностью; несчастье
तेन च एव ऊर्ध्व रेतसःtena ca eva ūrdhva retasaḥи ею даже воздержанные; аскеты
ईर्ष्यया तु अहम् आक्षिप्तःīrṣyayā tu aham ākṣiptaḥревностью же я был увлечён; захвачен
मग्नः दुष्कृत सागरेmagnaḥ duṣkṛta sāgareутонул в океане дурного дела; греха
हत्वा साध्वीम् च नारीम् चhatvā sādhvīm ca nārīm caубив добродетельную женщину; сādhви
व्यसनित्वात् च शासिताम्vyasanitvāt ca śāsitāmи наставленную из-за беды; обвинённую
भर्तव्यत्वेन भार्याम् चbhartavyatvena bhāryām caи жену, которую надо содержать; защищать
कः नु माम् तारयिष्यतिkaḥ nu mām tārayiṣyatiкто же меня переправит; спасёт
अन्तरेण मया आज्ञप्तःantareṇa mayā ājñaptaḥмежду тем мной приказанный; назначенный
चिरकारी हि उदार धीःcirakārī hi udāra dhīḥЧиракари ведь благородного разума; мудрый
यदि अद्य चिरकारी स्यात्yadi adya cirakārī syātесли сегодня он Чиракари; медлящий
सः माम् त्रायेत पातकात्saḥ mām trāyeta pātakātон спас бы меня от греха; падения
चिरकारिक भद्रम् तेcirakārika bhadram teЧиракарика, благо тебе; будь благословен
भद्रम् ते चिरकारिकbhadram te cirakārikaблаго тебе, Чиракарика; благополучие
यदि अद्य चिरकारी त्वम्yadi adya cirakārī tvamесли сегодня ты Чиракари; медлящий
ततः असि चिरकारिकःtataḥ asi cirakārikaḥтогда ты поистине Чиракарика; медлящий
त्राहि माम् मातरम् च एवtrāhi mām mātaram ca evaспаси меня и мать; родительницу
तपः यत् च अर्जितम् मयाtapaḥ yat ca arjitam mayāи тапас, который мной накоплен; заслугу
आत्मानम् पातकेभ्यः चātmānam pātakebhyaḥ caи себя от грехов; падений
भव अद्य चिरकारिकbhava adya cirakārikaбудь сегодня Чиракарика; медлящий
सहजम् चिरकारित्वम्sahajam cirakāritvamврождённая медлительность; долгое обдумывание
चिर प्राज्ञतया तवcira prājñatayā tavaиз-за твоей долгой мудрости; рассудительности
सफलम् तत् तव अद्य अस्तुsaphalam tat tava adya astuпусть она сегодня будет плодотворной; полезной
भव अद्य चिरकारिकbhava adya cirakārikaбудь сегодня Чиракарика; медлящий
चिरम् आशंसितः मात्राciram āśaṃsitaḥ mātrāдолго желанный матерью; ожидаемый
चिरम् गर्भेण धारितःciram garbheṇa dhāritaḥдолго носимый в чреве; удержанный
सफलम् चिरकारित्वम्saphalam cirakāritvamплодотворной сделай медлительность; обдумывание
कुरु त्वम् चिरकारिकkuru tvam cirakārikaсделай ты, Чиракарика; медлящий
चिरायते च संतापात्cirāyate ca saṃtāpātи длится от мучения; горя
चिरम् स्वपिति वारितःciram svapiti vāritaḥдолго спит удержанный; остановленный
आवयोः चिर संतापात्āvayoḥ cira saṃtāpātиз-за нашего долгого страдания; мучения
अवेक्ष्य चिरकारिकavekṣya cirakārikaпосмотри, Чиракарика; обдумай
अनुवाद

Пока Чиракари так долго размышлял, прошло много времени, и затем пришёл его отец - великомудрый Медхатитхи Гаутама, утверждённый в тапасе. За это время он обдумал нарушение, связанное с женой, и, охваченный горем, проливая слёзы и придя к раскаянию, сказал: «В мой ашрам пришёл Пурандара, владыка трёх миров, приняв обет гостя и образ брахмана. Моя жена вовремя встретила его мягкими словами, приветствием, аргхьей и падьей по правилу. Она сказала: «Я принадлежу другому и поступлю по правилу». Если здесь возникло неблагое, в этом нет нарушения женщины. Так не виновна ни женщина, ни я, ни путник, владыка богов: виновна ошибка, помрачение. Беду называют рождённой ревностью; ею бывают захвачены даже воздержанные. Ревность увлекла меня, и я утонул в океане дурного дела. Если я убью добродетельную женщину, жену, которую должен содержать и защищать, кто переправит меня через грех? Я приказал благородномудрому Чиракари. Если сегодня он действительно Чиракари, он спасёт меня от падения. Чиракарика, благо тебе, благо тебе! Если ты сегодня медлишь, тогда ты воистину Чиракарика. Спаси меня, свою мать, мой накопленный тапас и самого себя от грехов. Будь сегодня Чиракарика. Пусть твоя врождённая медлительность, твоя долгая мудрость сегодня принесёт плод. Ты был долго желан матерью, долго носим в её чреве; сделай свою медлительность плодотворной, Чиракарика. Из-за страдания время тянется долго, и удержанный долго спит; посмотри на наше долгое мучение, Чиракарика».

संस्करण

16b708b55991 · प्रकाशित 21 जून 2026, 8:51:03 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से